शेतीत रासायनिक खतांचा वापर गेल्या काही दशकांत झपाट्याने वाढला आहे. विशेषतः युरिया खत हे शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन शेतीत सर्वाधिक वापरले जाणारे खत ठरले आहे. मात्र युरियाचा अतिरेक जमिनीची सुपीकता कमी करतो, पिकांच्या गुणवत्तेवर परिणाम करतो आणि दीर्घकालीन दृष्टीने पर्यावरणावरही दुष्परिणाम घडवतो. त्यामुळे आता शेतकरी, संशोधक आणि कृषी तज्ज्ञ युरियाला पर्यायी खते कोणती असू शकतात याचा शोध घेत आहेत.

सेंद्रिय खतांचा वाढता वापर

युरियाला पर्याय म्हणून सर्वात महत्त्वाचे नाव सेंद्रिय खतांचे घेतले जाते. शेणखत, कंपोस्ट खत, गांडूळ खत (वर्मी-कंपोस्ट) ही नैसर्गिक खते जमिनीची रचना सुधारतात, सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढवतात आणि दीर्घकालीन सुपीकता टिकवून ठेवतात. सेंद्रिय खतांचा वापर केल्याने जमिनीतील कार्बनचे प्रमाण वाढते, पिकांना आवश्यक पोषण मिळते आणि रासायनिक अवलंबित्व कमी होते. महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांत शेतकरी आता गांडूळ खत निर्मिती केंद्रे उभारून युरियाला पर्याय शोधत आहेत.

जैविक खते – सूक्ष्मजीवांचा आधार

जैविक खतांचा वापर हा आणखी एक महत्त्वाचा पर्याय आहे. रिझोबियम, अझोटोबॅक्टर, अझोस्पिरिलम यांसारखे सूक्ष्मजीव नायट्रोजन स्थिरीकरण करतात. यामुळे पिकांना आवश्यक नायट्रोजन नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध होतो आणि युरियाची गरज कमी होते. याशिवाय फॉस्फेट सोल्युबिलायझिंग बॅक्टेरिया (PSB) जमिनीतला फॉस्फरस पिकांना उपलब्ध करून देतात. जैविक खतांचा वापर केल्याने जमिनीतील सूक्ष्मजीवांचे संतुलन टिकते आणि पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते.

हरित खतांचा महत्त्वाचा पर्याय

हरित खत म्हणजे पिके पेरून ती जमिनीत मिसळणे. उदा. ढेंचा, सन, गवार, मटकी यांसारखी पिके जमिनीत मिसळल्याने नायट्रोजनचे प्रमाण वाढते. हरित खतांचा वापर केल्याने जमिनीची भुसभुशीतता वाढते, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारते आणि युरियावरचा खर्च कमी होतो. अनेक संशोधन अहवालांनुसार हरित खतांचा वापर केल्याने जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण २५ ते ३० टक्क्यांनी वाढते.

पर्यावरणपूरक व शाश्वत शेतीकडे वाटचाल

युरियाला पर्यायी खते वापरणे ही केवळ शेतीची गरज नाही तर पर्यावरण संवर्धनाचीही आवश्यकता आहे. रासायनिक खतांचा अतिरेक भूजल प्रदूषण, हरितगृह वायू उत्सर्जन आणि जमिनीची रासायनिक हानी घडवतो. सेंद्रिय, जैविक आणि हरित खतांचा वापर केल्याने शाश्वत शेती शक्य होते. सरकारही आता “जैविक शेती अभियान” आणि “पर्यायी खत प्रोत्साहन योजना” राबवून शेतकऱ्यांना या दिशेने प्रोत्साहन देत आहे.

निष्कर्ष

युरिया खत स्वस्त आणि सहज उपलब्ध असल्यामुळे शेतकरी त्यावर अवलंबून राहतात. मात्र दीर्घकालीन दृष्टीने युरियाचा अतिरेक धोकादायक ठरतो. सेंद्रिय खत, जैविक खत आणि हरित खत हे युरियाला पर्यायी ठरू शकतात. शेतकऱ्यांनी या खतांचा वापर वाढवला तर जमिनीची सुपीकता टिकेल, पिकांची गुणवत्ता सुधारेल आणि पर्यावरणपूरक शेती साध्य होईल.