समस्या व पार्श्वभूमी दुध हे प्रत्येक घरातील रोजच्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग आहे. लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वांसाठी दुध पोषणदायी मानले जाते. मात्र गेल्या काही वर्षांत दुधातील भेसळ हा गंभीर प्रश्न बनला आहे. पाणी, स्टार्च, डिटर्जंट, कृत्रिम रंग, युरिया यांसारख्या पदार्थांचा वापर करून दुधाची शुद्धता नष्ट केली जाते. ग्राहकांच्या आरोग्यावर याचा थेट परिणाम होतो. त्यामुळे दुध शुद्ध आहे की भेसळयुक्त, हे ओळखणे प्रत्येकासाठी आवश्यक झाले आहे.
भेसळ ओळखण्याच्या सोप्या घरगुती पद्धती
ग्राहकांना प्रयोगशाळेत जाण्याची संधी नेहमी मिळत नाही. म्हणून काही सोप्या घरगुती पद्धतींचा वापर करून दुधातील भेसळ ओळखता येते.
• पाणी मिसळलेले दुध: थोडेसे दुध काचेच्या सपाट पृष्ठभागावर टाकल्यास ते हळूहळू खाली सरकते. जर दुध लगेच पसरले तर त्यात पाणी मिसळलेले असते.
• स्टार्चची भेसळ: दुधात आयोडीन टाकल्यास निळसर रंग दिसला तर स्टार्च मिसळलेले आहे.
• डिटर्जंटची भेसळ: दुध हलवताना जास्त फेस तयार झाला तर त्यात डिटर्जंट असण्याची शक्यता असते.
• युरियाची भेसळ: दुधात थोडेसे सोयाबीन पावडर टाकल्यास ती लालसर झाली तर युरिया मिसळलेले आहे.
प्रयोगशाळेतील तपासणी व सरकारी उपाययोजना
घरगुती पद्धती प्राथमिक तपासणीसाठी उपयुक्त असल्या तरी अचूक निष्कर्षासाठी प्रयोगशाळेतील तपासणी आवश्यक आहे. फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स अथॉरिटी ऑफ इंडिया (FSSAI) ने विविध राज्यांमध्ये तपासणी केंद्रे स्थापन केली आहेत. येथे दुधातील फॅट, सॉलिड्स-नॉट-फॅट (SNF), प्रोटीन, लॅक्टोज यांचे प्रमाण तपासले जाते. सरकारने ‘फूड सेफ्टी ऑन व्हील्स’ ही योजना सुरू केली आहे, ज्यामध्ये ग्रामीण भागात फिरते प्रयोगशाळा जाऊन तपासणी करतात.
आरोग्यावर परिणाम
भेसळयुक्त दुधामुळे पचनसंस्थेचे विकार, मूत्रपिंडाचे आजार, त्वचेचे विकार, लहान मुलांमध्ये वाढ खुंटणे, अशक्तपणा, तसेच दीर्घकालीन आजार उद्भवू शकतात. डिटर्जंट व युरिया सारख्या रसायनांचा वापर केल्यास विषबाधा होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे ग्राहकांनी जागरूक राहणे अत्यावश्यक आहे.
ग्राहकांची जबाबदारी व निष्कर्ष
दुध विकत घेताना विश्वासार्ह डेअरी किंवा शेतकरी उत्पादक गटांकडूनच दुध घ्यावे. पॅकेजिंगवरील FSSAI परवाना क्रमांक तपासावा. घरगुती तपासणी पद्धतींचा वापर करून शंका आल्यास प्रयोगशाळेत नमुना पाठवावा. ग्राहकांनी जागरूकता दाखवली तरच भेसळ करणाऱ्यांवर अंकुश ठेवता येईल.
