गेल्या काही वर्षांत पशुपालन क्षेत्रात सेंद्रिय व नैसर्गिक पूरक खाद्य याची मागणी झपाट्याने वाढली आहे. रासायनिक घटकांवर आधारित खाद्यामुळे जनावरांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होत असल्याचे अनेक संशोधनातून स्पष्ट झाले आहे. अशा परिस्थितीत, ऊस कारखान्यांतून मिळणाऱ्या

मळीपासून (Molasses)

नैसर्गिक, आरोग्यवर्धक पूरक पशुखाद्याची निर्मिती हा शेतकऱ्यांसाठी एक क्रांतिकारी पर्याय ठरत आहे.

मळीचे पोषणमूल्य आणि उपयोगिता

मळी ही ऊस प्रक्रिया उद्योगातील उपउत्पादन असून त्यात साखर, खनिजे, जीवनसत्त्वे व ऊर्जा घटक मुबलक प्रमाणात असतात. पारंपरिक पद्धतीने मळीचा वापर मद्यनिर्मिती किंवा औद्योगिक उत्पादनासाठी केला जात होता. मात्र, पशुखाद्य म्हणून तिचा वापर केल्यास जनावरांना आवश्यक ऊर्जा, पचनास मदत करणारे घटक आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणारे पोषक तत्त्व मिळतात.
मळीतील कार्बोहायड्रेट्स जनावरांना त्वरित ऊर्जा देतात.
खनिजे हाडांची मजबुती व दूध उत्पादन वाढवतात.
जीवनसत्त्वे रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात.

पूरक पशुखाद्य निर्मितीची प्रक्रिया

मळीपासून पूरक खाद्य तयार करताना वैज्ञानिक पद्धतींचा अवलंब केला जातो.
प्रथम मळी शुद्ध करून त्यातील अशुद्धी काढून टाकली जाते.
त्यानंतर ती धान्य पीठ, सोयाबीन खळी, खनिज मिश्रण यांसोबत मिसळली जाते.
मिश्रणाला योग्य आर्द्रता व तापमान देऊन पेललेट्स किंवा ब्लॉक्स तयार केले जातात.
या प्रक्रियेत कोणतेही कृत्रिम रसायन वापरले जात नाही, त्यामुळे खाद्य पूर्णपणे नैसर्गिक राहते.
यामुळे शेतकऱ्यांना कमी खर्चात उच्च पोषणमूल्य असलेले खाद्य उपलब्ध होते.

शेतकऱ्यांसाठी फायदे

मळीपासून तयार केलेले पूरक खाद्य शेतकऱ्यांना अनेक प्रकारे लाभदायक ठरते.

दुधाळ जनावरांचे उत्पादन

वाढते : मळीतील ऊर्जा व खनिजांमुळे दूधाचे प्रमाण व गुणवत्ता सुधारते.

जनावरांचे आरोग्य सुधारते :

पचनास मदत करणारे घटक असल्याने जनावरांना पोटाचे विकार कमी होतात.

कमी खर्चात उपलब्धता : ऊस

कारखान्यांतून मळी सहज मिळते, त्यामुळे खाद्य उत्पादनाचा खर्च कमी होतो.

पर्यावरणपूरक उपाय :

औद्योगिक उपउत्पादनाचा पुनर्वापर होऊन प्रदूषण कमी होते.

संशोधन व भविष्यातील संधी

कृषी विद्यापीठे व पशुवैद्यकीय संशोधन केंद्रांनी केलेल्या प्रयोगांतून स्पष्ट झाले आहे की, मळीपासून तयार केलेले पूरक खाद्य नियमित दिल्यास जनावरांचे वजन वाढते, दूध उत्पादनात १५-२०% वाढ होते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती सुधारते. भविष्यात या तंत्रज्ञानाचा वापर करून ग्रामीण भागात लघुउद्योग उभारता येतील. शेतकरी गटांनी एकत्र येऊन मळीवर आधारित खाद्य उत्पादन केंद्रे सुरू केल्यास रोजगारनिर्मिती, आर्थिक स्थैर्य आणि पशुपालन क्षेत्रात क्रांती घडवता येईल.

निष्कर्ष

मळीपासून नैसर्गिक, आरोग्यवर्धक पूरक पशुखाद्याची निर्मिती ही शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत व लाभदायक उपाययोजना ठरत आहे. ऊस कारखान्यांचा उपउत्पादन म्हणून मळीचा वापर करून शेतकरी पशुपालनात नवा अध्याय लिहू शकतात. यामुळे जनावरांचे आरोग्य सुधारेल, उत्पादन वाढेल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळेल.