कोरडवाहू शेती ही महाराष्ट्रातील मोठ्या प्रमाणावर आढळणारी शेती पद्धती आहे. पावसावर अवलंबून असलेली ही शेती शेतकऱ्यांसाठी आव्हानात्मक ठरते. योग्य पूर्वतयारी केली तर कोरडवाहू शेतीतूनही शाश्वत उत्पन्न मिळवता येते. या लेखात आपण कोरडवाहू शेतीसाठी आवश्यक असलेल्या सर्व महत्त्वाच्या बाबींचा आढावा घेणार आहोत.
जमिनीची तयारी आणि पाणी साठवणूक
कोरडवाहू शेतीत सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे जमिनीची योग्य मशागत. पावसाचे पाणी जमिनीत साठवण्यासाठी खोल नांगरणी करणे आवश्यक असते. कंटूर बंडिंग, सिंचन खड्डे आणि पाणथळे तयार करून पावसाचे पाणी जमिनीत जास्त काळ टिकवता येते. यामुळे मातीतील आर्द्रता वाढते आणि पिकांना आवश्यक पोषण मिळते.
बियाण्यांची निवड आणि पेरणी तंत्र
कोरडवाहू शेतीसाठी स्थानिक वाण किंवा दुष्काळ सहनशील वाण निवडणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ज्वारी, बाजरी, तूर, हरभरा, सोयाबीन ही पिके कोरडवाहू भागात चांगली येतात. पेरणी करताना ओळीतील अंतर योग्य ठेवणे, बीजप्रक्रिया करणे आणि सेंद्रिय खतांचा वापर करणे ही पूर्वतयारी शेतकऱ्यांना अधिक उत्पादन मिळवून देते.
सेंद्रिय खतांचा वापर आणि माती सुधारणा
कोरडवाहू शेतीत रासायनिक खतांचा अतिरेक टाळावा. त्याऐवजी शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत यांचा वापर करावा. यामुळे मातीची जलधारण क्षमता वाढते आणि पिके दुष्काळातही टिकून राहतात. मल्चिंग तंत्राचा वापर करून मातीतील आर्द्रता टिकवता येते.
कीड व रोग व्यवस्थापन
कोरडवाहू शेतीत पिके कमकुवत असल्याने कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता जास्त असते. यासाठी जैविक कीडनाशकांचा वापर करावा. फेरोमोन ट्रॅप, पक्षीथांबे आणि नैसर्गिक शत्रूंचा वापर करून कीड नियंत्रण करता येते.
शेतकऱ्यांसाठी नियोजन आणि बाजारपेठेची जोडणी
कोरडवाहू शेतीत उत्पादन कमी असले तरी योग्य नियोजन केल्यास शेतकरी नफा मिळवू शकतात. पीक फेरपालट, मिश्रपीक पद्धती आणि बाजारपेठेतील मागणी लक्षात घेऊन पिकांची निवड करावी. शेतकरी गट तयार करून सामूहिक विक्री केल्यास चांगला दर मिळतो.
