गावातील सांडपाण्याचा योग्य वापर करून पर्यावरणपूरक उपक्रम राबविण्याचे उत्तम उदाहरण अलीकडेच सोलापूर जिल्ह्यातील हराळवाडी गावात पाहायला मिळाले. गावातील सांडपाणी वाया न घालवता त्यावर ४० फळझाडांची लागवड करण्यात आली असून हा प्रयोग शेतकरी व ग्रामस्थांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे.
सांडपाण्याचा उपयोग
सोलापूर जिल्ह्यातील हराळवाडी गावातील घरगुती वापरातून निर्माण होणारे सांडपाणी पूर्वी नाल्यांतून वाहून जात असे. त्यामुळे दुर्गंधी, डासांचा त्रास आणि आरोग्याच्या समस्या निर्माण होत होत्या. ग्रामपंचायतीने या समस्येवर उपाय शोधताना सांडपाणी शुद्धीकरणाची साधी पद्धत वापरली. नाल्यांमधील पाणी एका ठिकाणी साठवून त्याचे गाळणे, गवत व नैसर्गिक फिल्टरद्वारे शुद्धीकरण करण्यात आले. हे पाणी नंतर फळझाडांना दिले जाऊ लागले.
फळझाडांची लागवड
ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन गावाच्या मोकळ्या जागेत ४० फळझाडे लावली. यात आंबा, पेरू, चिकू, सीताफळ, जांभूळ यांसारखी स्थानिक हवामानाला अनुरूप झाडे निवडण्यात आली. या झाडांना नियमित पाणी देण्यासाठी सांडपाण्याचा वापर करण्यात आला. त्यामुळे पाण्याची बचत झाली आणि झाडांना सतत ओलावा मिळाला.
पर्यावरण व आरोग्य लाभ
या उपक्रमामुळे सोलापूर जिल्ह्यातील हराळवाडी गावातील वातावरणात मोठा बदल जाणवू लागला. पूर्वी सांडपाण्यामुळे निर्माण होणारी दुर्गंधी व डासांचा त्रास कमी झाला. झाडांमुळे परिसर हिरवागार झाला, हवा शुद्ध झाली आणि गावात स्वच्छतेची जाणीव वाढली. ग्रामस्थांच्या आरोग्यावरही सकारात्मक परिणाम दिसून आला.
आर्थिक व सामाजिक फायदे
फळझाडे मोठी झाल्यानंतर गावाला फळांचा उत्पादन मिळणार आहे. हे फळे गावातील शाळा, अंगणवाडी तसेच ग्रामस्थांना उपलब्ध करून दिली जातील. काही प्रमाणात विक्री करून ग्रामपंचायतीला उत्पन्न मिळणार आहे. या उत्पन्नाचा वापर पुन्हा गावाच्या विकासकामांसाठी होणार आहे. सामाजिक दृष्ट्या या उपक्रमामुळे ग्रामस्थांमध्ये एकात्मता वाढली आहे.
प्रेरणादायी प्रयोग
सोलापूर जिल्ह्यातील हराळवाडी गावातील सांडपाण्याचा योग्य वापर करून पर्यावरणपूरक उपक्रम राबविण्याचे हे उदाहरण इतर गावांसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकते. पाणीटंचाईच्या काळात सांडपाणी व्यवस्थापन ही काळाची गरज आहे. या प्रयोगातून दिसून येते की, थोडीशी कल्पकता आणि सामूहिक प्रयत्न केल्यास गावाचा चेहरा बदलू शकतो.
