महाराष्ट्रातील अनेक उस उत्पादक जिल्ह्यांमध्ये अलीकडे जाळे करणाऱ्या कोळीचा प्रादुर्भाव झपाट्याने वाढताना दिसत आहे. शेतकऱ्यांसाठी हा कीडप्रादुर्भाव गंभीर चिंतेचा विषय ठरत असून, उत्पादनक्षमता घटण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. उसाच्या पानांवर जाळ्यासारखी रचना करून कोळी आपले वास्तव्य करतो आणि हळूहळू पानांचा रस शोषून घेतो. परिणामी पाने पिवळी पडतात, प्रकाशसंश्लेषण कमी होते आणि उसाची वाढ खुंटते.
प्रादुर्भावाची लक्षणे
जाळे करणाऱ्या कोळीच्या प्रादुर्भावामुळे उसाच्या पानांवर सुरुवातीला लहान तपकिरी ठिपके दिसतात. नंतर हे ठिपके वाढून पानांचा मोठा भाग कोरडा पडतो. कोळी पानांच्या खालच्या बाजूस जाळे तयार करून त्यात राहतो. या जाळ्यामुळे पानांचा श्वसन व प्रकाशसंश्लेषणाचा वेग कमी होतो. शेतकऱ्यांनी वेळेवर निरीक्षण न केल्यास प्रादुर्भाव संपूर्ण शेतात पसरतो.
उत्पादनावर परिणाम
या कीडप्रादुर्भावामुळे उसाची वाढ खुंटते, कांड्यांची जाडी कमी होते आणि साखरेचे प्रमाण घटते. संशोधनानुसार, गंभीर प्रादुर्भाव झाल्यास उत्पादनात २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते. यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान होते. विशेषतः कमी सिंचन असलेल्या भागात हा प्रादुर्भाव अधिक तीव्रतेने जाणवतो.
नियंत्रणाचे उपाय
जमिनीचे निरीक्षण: शेतकऱ्यांनी नियमितपणे पानांची तपासणी करून सुरुवातीच्या अवस्थेतच प्रादुर्भाव ओळखावा.
जैविक उपाय: कोळीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी नीम तेल, कापसाच्या बियांचे तेल यांसारखे नैसर्गिक द्रव्ये फवारणीसाठी वापरता येतात.
रासायनिक उपाय: गंभीर प्रादुर्भाव झाल्यास अॅबामेक्टिन, स्पायरोमेसिफेन यांसारख्या कीटकनाशकांचा वापर शिफारसीनुसार करावा.
सांस्कृतिक उपाय: शेतात आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करून कीड नियंत्रण साधता येते.
शेतकऱ्यांची भूमिका व सरकारी मदत
शेतकऱ्यांनी एकत्रितपणे कीड नियंत्रण मोहीम राबवणे आवश्यक आहे. कृषी विभागाने याबाबत जनजागृती मोहीम सुरू केली असून, शेतकऱ्यांना योग्य मार्गदर्शन दिले जात आहे. काही जिल्ह्यांमध्ये शेतकरी संघटनांनी जैविक उपायांचा अवलंब करून प्रादुर्भाव कमी करण्यास यश मिळवले आहे.
निष्कर्ष
जाळे करणाऱ्या कोळीचा प्रादुर्भाव हा उस उत्पादकांसाठी गंभीर आव्हान ठरत आहे. वेळेवर निरीक्षण, योग्य उपाययोजना आणि शेतकऱ्यांची एकजूट यामुळेच या समस्येवर मात करता येईल. अन्यथा उत्पादनक्षमता घटून शेतकऱ्यांचे अर्थकारण डळमळीत होण्याची शक्यता आहे.
