भारतातील शेती आज अनेक आव्हानांना सामोरी जात आहे. वाढते रासायनिक खतांचा वापर, कीटकनाशकांवरील अवलंबित्व, हवामानातील बदल आणि जमिनीची घटती सुपीकता यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पादन आणि उत्पन्न दोन्ही प्रभावित होत आहे. अशा परिस्थितीत सेंद्रिय शेती ही केवळ पर्यायी पद्धत नसून भविष्यातील शाश्वत शेतीचा मजबूत आधार म्हणून पुढे येत आहे.
गेल्या काही वर्षांत ग्राहकांमध्ये सेंद्रिय अन्नधान्याची वाढती मागणी, सरकारकडून विविध योजनांद्वारे मिळणारे प्रोत्साहन आणि पर्यावरणपूरक शेतीबाबत वाढलेली जागरूकता यामुळे अनेक शेतकरी सेंद्रिय शेतीकडे वळत आहेत. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी उत्पादनक्षम शेती राखण्यासाठी सेंद्रिय शेती हा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. रासायनिक शेतीमुळे अल्पकालीन उत्पादन वाढले असले, तरी दीर्घकाळात जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब, उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि नैसर्गिक पोषकतत्त्वांचे प्रमाण घटले आहे. याउलट सेंद्रिय शेतीमध्ये शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत, हिरवळीचे खत, जीवामृत, बीजामृत आणि जैविक कीटकनाशकांचा वापर केल्याने जमिनीची रचना सुधारते, पाणी धारण करण्याची क्षमता वाढते आणि मातीतील जैवविविधता टिकून राहते. परिणामी पीक निरोगी वाढते, उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो आणि शेती दीर्घकालीनदृष्ट्या अधिक टिकाऊ बनते.
जमिनीची सुपीकता म्हणजे केवळ पोषकद्रव्यांची उपलब्धता नव्हे, तर मातीची भौतिक, रासायनिक आणि जैविक गुणवत्ता यांचा समतोल होय. सेंद्रिय शेतीमध्ये जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण सातत्याने वाढवले जाते. त्यामुळे माती भुसभुशीत राहते, मुळांची वाढ चांगली होते आणि पिकांना आवश्यक असलेले नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्ये नैसर्गिकरीत्या उपलब्ध होतात. गांडुळे आणि उपयुक्त जीवाणूंची संख्या वाढल्यामुळे पोषकतत्त्वांचे विघटन वेगाने होते आणि झाडांना ते सहज उपलब्ध होतात. तसेच जमिनीतील आर्द्रता जास्त काळ टिकते, त्यामुळे सिंचनाचा खर्च कमी होतो. विशेषतः दुष्काळी किंवा कमी पावसाच्या भागात सेंद्रिय शेतीचा हा मोठा फायदा मानला जातो. रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीचा सामू (pH) बिघडण्याची शक्यता असते, तर सेंद्रिय शेतीमध्ये हा समतोल नैसर्गिकरीत्या राखला जातो. त्यामुळे एकाच जमिनीत वर्षानुवर्षे सातत्याने उत्पादन घेणे शक्य होते. कृषी विद्यापीठांच्या विविध अभ्यासांमध्ये असे आढळून आले आहे की, सेंद्रिय घटकांनी समृद्ध जमिनीमध्ये पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढते आणि उत्पादनाची गुणवत्ता अधिक चांगली राहते.
सेंद्रिय शेतीचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे उत्पादन खर्चात होणारी बचत आणि पर्यावरणाचे संरक्षण. रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशकांच्या वाढत्या किमतीमुळे शेतकऱ्यांचा खर्च सतत वाढत आहे. अनेक लहान व मध्यम शेतकऱ्यांना यासाठी कर्ज घ्यावे लागते. परंतु सेंद्रिय शेतीमध्ये शेणखत, कंपोस्ट, जैविक द्रवखते आणि स्थानिक संसाधनांपासून तयार होणाऱ्या निविष्ठांचा वापर केल्यामुळे बाहेरील खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतो. त्याचबरोबर जमिनीतील पाण्याचे प्रदूषण, रासायनिक अवशेष आणि पर्यावरणीय हानी कमी होते. पक्षी, मधमाश्या, फुलपाखरे आणि इतर परागीकरण करणारे उपयुक्त कीटक यांचे संरक्षणही होते. हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर सेंद्रिय शेती कार्बन शोषून घेण्यास मदत करते, त्यामुळे हरितगृह वायूंचे प्रमाण कमी करण्यासही हातभार लागतो. याशिवाय सेंद्रिय पद्धतीने उत्पादित अन्नधान्य, फळे आणि भाजीपाला अधिक सुरक्षित मानला जातो. त्यामुळे ग्राहक अशा उत्पादनांना अधिक किंमत देण्यासही तयार असतात. यामुळे शेतकऱ्यांना बाजारपेठेत चांगला दर मिळण्याची संधी निर्माण होते. अनेक राज्यांमध्ये सेंद्रिय उत्पादनांसाठी स्वतंत्र बाजारपेठा, शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPO) आणि निर्यात संधी उपलब्ध होत असल्याने सेंद्रिय शेती आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर ठरत आहे.
मात्र सेंद्रिय शेतीचा स्वीकार करताना काही आव्हानांचाही विचार करावा लागतो. सुरुवातीच्या काही वर्षांत उत्पादनात किंचित घट होण्याची शक्यता असते, कारण जमिनीला नैसर्गिक संतुलन प्राप्त होण्यासाठी वेळ लागतो. तसेच प्रमाणित सेंद्रिय उत्पादनासाठी आवश्यक प्रमाणपत्र प्रक्रिया, स्वतंत्र बाजारपेठ आणि ग्राहकांपर्यंत थेट पोहोच यासाठी योग्य नियोजन आवश्यक असते. कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्रे आणि विविध स्वयंसेवी संस्था शेतकऱ्यांना सेंद्रिय शेतीचे प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि तांत्रिक मार्गदर्शन देत आहेत. केंद्र आणि राज्य सरकारकडूनही सेंद्रिय शेतीला चालना देण्यासाठी विविध अनुदान योजना, क्लस्टर विकास कार्यक्रम आणि जैविक निविष्ठांच्या वापरासाठी प्रोत्साहन दिले जात आहे. तज्ज्ञांच्या मते, एकाच वेळी संपूर्ण शेती सेंद्रिय करण्याऐवजी टप्प्याटप्प्याने बदल करणे अधिक परिणामकारक ठरते. पीक फेरपालट, आंतरपीक पद्धती, हिरवळीचे खत, जैविक कीड व्यवस्थापन आणि स्थानिक संसाधनांचा योग्य वापर यांचा समन्वय केल्यास उत्पादन टिकवून ठेवणे शक्य होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ अल्पकालीन उत्पादनाचा विचार न करता दीर्घकालीन जमिनीचे आरोग्य, पर्यावरणाचे संवर्धन आणि ग्राहकांना सुरक्षित अन्न उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने सेंद्रिय शेतीचा स्वीकार करणे ही काळाची गरज बनली आहे. जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवणारी, पर्यावरणपूरक आणि आर्थिकदृष्ट्या शाश्वत अशी सेंद्रिय शेती भविष्यात भारतीय कृषी व्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ ठरणार असल्याचे कृषी क्षेत्रातील जाणकारांचे मत आहे.
