पावसाळा हा शेतीसाठी जितका महत्त्वाचा असतो, तितकाच तो कुक्कुटपालन व्यवसायासाठी आव्हानात्मक ठरतो. सततचा पाऊस, वाढलेली आर्द्रता, कमी होणारे तापमान आणि शेडमध्ये साचणारा ओलावा यामुळे कोंबड्यांच्या आरोग्यावर मोठा परिणाम होतो. या काळात श्वसनाचे विकार, पचनसंस्थेचे आजार, बुरशीजन्य संसर्ग, परजीवींचा प्रादुर्भाव आणि जीवाणूजन्य रोग झपाट्याने वाढण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे कुक्कुटपालकांनी पावसाळ्याच्या सुरुवातीपासूनच शेड व्यवस्थापन, स्वच्छता, आहार, लसीकरण आणि जैवसुरक्षा (Biosecurity) यावर विशेष भर देणे आवश्यक आहे. तज्ज्ञांच्या मते, योग्य काळजी घेतल्यास पावसाळ्यातील मृत्यूदर कमी ठेवता येतो, अंडी उत्पादनात सातत्य राखता येते आणि पक्ष्यांची वाढही चांगली होते. त्यामुळे प्रत्येक कुक्कुटपालकाने पावसाळा हा केवळ हवामानातील बदल नसून व्यवस्थापनातील बदल करण्याचा काळ म्हणून पाहणे गरजेचे आहे.
पावसाळ्यातील सर्वात मोठी समस्या म्हणजे शेडमधील वाढलेला ओलावा. जमिनीवर पाणी साचल्यास किंवा लिटर कायम ओलसर राहिल्यास त्यामध्ये बुरशी, विषाणू आणि जीवाणू वेगाने वाढतात. अशा परिस्थितीत कोंबड्यांना श्वसनाचे आजार, सर्दी, न्यूमोनिया, कॉक्सिडिओसिस आणि इतर संसर्गजन्य रोग होण्याचा धोका वाढतो.
त्यामुळे शेडच्या छताची गळती त्वरित दुरुस्त करणे, पावसाचे पाणी आत येणार नाही याची काळजी घेणे आणि शेडच्या आजूबाजूला योग्य निचऱ्याची व्यवस्था करणे अत्यंत आवश्यक आहे. लिटर नियमित उलथून कोरडा ठेवावा. आवश्यक असल्यास नवीन भुसा किंवा तांदळाच्या टरफल्याचा थर टाकावा. शेडमध्ये पुरेशी हवा खेळती राहील अशी व्यवस्था असावी, मात्र थंड वारे थेट पक्ष्यांवर येणार नाहीत याची खबरदारी घ्यावी. चांगले वायुवीजन केल्यास अमोनियाचा वास कमी होतो आणि पक्ष्यांना स्वच्छ वातावरण मिळते.
पावसाळ्यात आहार आणि पिण्याच्या पाण्याची गुणवत्ता राखणे हे देखील अत्यंत महत्त्वाचे असते. दमट वातावरणात खाद्य लवकर खराब होऊन त्यामध्ये बुरशी वाढते. अशा खाद्यामध्ये अफ्लाटॉक्सिनसारखे विषारी घटक तयार होऊ शकतात, ज्यामुळे कोंबड्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते आणि वाढ खुंटते. त्यामुळे खाद्य कोरड्या, हवाबंद आणि उंच जागी साठवावे. जुने व नवीन खाद्य एकत्र मिसळू नये. पिण्याचे पाणी नेहमी स्वच्छ, ताजे आणि निर्जंतुक असावे. पाण्याची भांडी दररोज धुवून निर्जंतुक करावीत. आवश्यकतेनुसार पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार इलेक्ट्रोलाइट्स, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे पाण्यातून द्यावीत. विशेषतः व्हिटॅमिन ए, डी, ई आणि सी यांचा पुरवठा रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. आहारामध्ये संतुलित प्रथिने, ऊर्जा आणि खनिजांचा समावेश असल्यास पक्ष्यांची वाढ, अंडी उत्पादन आणि एकूण आरोग्य चांगले राहते.
पावसाळ्यात जैवसुरक्षा उपाययोजना अधिक कठोरपणे राबविणे आवश्यक असते. शेडमध्ये येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीने पादत्राणे निर्जंतुक करूनच प्रवेश करावा. बाहेरील वाहनांचा अनावश्यक प्रवेश टाळावा आणि नवीन पक्षी थेट मुख्य कळपात न मिसळता काही दिवस विलगीकरणात ठेवावेत. लसीकरणाचे वेळापत्रक काटेकोरपणे पाळणे अत्यंत गरजेचे आहे. राणीखेत, गंबोरो, फाऊल पॉक्स, इन्फेक्शियस ब्रॉन्कायटिस यांसारख्या रोगांपासून संरक्षणासाठी पशुवैद्यकीय सल्ल्यानुसार योग्य वेळी लसी द्याव्यात. कोंबड्यांमध्ये भूक कमी होणे, डोळे किंवा नाकातून स्त्राव येणे, सतत शिंकणे, पंख खाली सोडणे, अतिसार होणे किंवा अचानक मृत्यू वाढणे अशी लक्षणे दिसल्यास तातडीने पशुवैद्यकांचा सल्ला घ्यावा. स्वतःहून औषधोपचार करण्याऐवजी योग्य निदान करूनच उपचार करणे हितावह ठरते. तसेच उंदीर, माशा, डास आणि इतर कीटकांचे नियंत्रण ठेवणेही आवश्यक आहे, कारण अनेक रोगांचा प्रसार हे कीटक करतात.
कुक्कुटपालन हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आणि पूरक उत्पन्नाचा महत्त्वाचा आधार बनत असताना पावसाळ्यातील योग्य व्यवस्थापन हीच यशाची गुरुकिल्ली आहे. अनेक वेळा रोगामुळे होणारे नुकसान हे औषधांच्या खर्चापेक्षा उत्पादन घटल्यामुळे अधिक होते. त्यामुळे प्रतिबंधात्मक उपाययोजना, नियमित निरीक्षण, स्वच्छता आणि संतुलित आहार यावर भर दिल्यास नुकसान मोठ्या प्रमाणात टाळता येते. शेड कोरडा ठेवणे, दर्जेदार खाद्य वापरणे, स्वच्छ पाणी उपलब्ध करून देणे, वेळेवर लसीकरण करणे आणि जैवसुरक्षा नियमांचे पालन करणे या साध्या पण प्रभावी उपायांमुळे पावसाळ्यातही कुक्कुटपालन व्यवसाय फायदेशीर राहू शकतो. कृषी आणि पशुसंवर्धन तज्ज्ञांचेही मत आहे की, “उपचारापेक्षा प्रतिबंध हा अधिक फायदेशीर असतो.” त्यामुळे प्रत्येक कुक्कुटपालकाने हवामानातील बदल लक्षात घेऊन व्यवस्थापनात आवश्यक सुधारणा केल्यास पक्ष्यांचे आरोग्य चांगले राहील, अंडी व मांस उत्पादनात सातत्य टिकेल आणि आर्थिक नुकसान टाळून अधिक नफा मिळवता येईल. पावसाळा हा धोका नसून योग्य नियोजन आणि दक्षतेच्या बळावर संधीमध्ये रूपांतरित करता येणारा हंगाम आहे.
