राज्यात अनेक भागांत झालेल्या मुसळधार पावसामुळे खरीप हंगामातील पिकांसमोर मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. काही ठिकाणी सलग अनेक दिवस पडलेल्या पावसामुळे शेतांमध्ये पाणी साचले असून सोयाबीन, कापूस, मका, तूर, उडीद, मूग, भात तसेच भाजीपाला पिकांवर त्याचा विपरीत परिणाम दिसून येत आहे. पाण्याचा दीर्घकाळ संपर्क राहिल्याने मुळांना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही, परिणामी मुळे कुजण्यास सुरुवात होते आणि झाडांची वाढ खुंटते.
अनेक ठिकाणी पानांचा पिवळेपणा, वाढ खुंटणे, फुलगळ, फळगळ आणि रोगांचा प्रादुर्भाव वाढल्याचे चित्र आहे. अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी घाबरून न जाता योग्य नियोजन करून तातडीने उपाययोजना केल्यास पिकांचे नुकसान मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकते. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, मुसळधार पावसानंतर पहिल्या 48 ते 72 तासांत केलेले व्यवस्थापन हे संपूर्ण हंगामातील उत्पादनावर महत्त्वपूर्ण परिणाम करणारे ठरते.
सर्वप्रथम शेतामध्ये साचलेले अतिरिक्त पाणी शक्य तितक्या लवकर बाहेर काढणे अत्यंत आवश्यक आहे. पाण्याचा निचरा जितका जलद होईल तितकी पिकांची पुनर्प्राप्ती जलद होण्याची शक्यता वाढते. शेताच्या कडेला किंवा मधोमध नाल्या तयार करून पाण्याचा प्रवाह मोकळा करावा. ज्या शेतांमध्ये पाणी दीर्घकाळ साचून राहते, त्या ठिकाणी भविष्यात कायमस्वरूपी निचऱ्याची व्यवस्था करण्यावर भर देणे आवश्यक आहे.
पाणी कमी झाल्यानंतर लगेचच शेतात प्रवेश करून प्रत्येक भागाची पाहणी करावी. ज्या ठिकाणी रोपे वाहून गेली आहेत किंवा पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत, त्या ठिकाणी उपलब्ध असल्यास पुनर्लागवड किंवा अंतरभरण करावे. विशेषतः सोयाबीन, तूर आणि भाजीपाला पिकांमध्ये योग्य वेळेत अंतरभरण केल्यास उत्पादनातील घट कमी करता येते. याचबरोबर शेतातील तणांची वाढ झपाट्याने होते, त्यामुळे योग्य वेळेत तण नियंत्रण करणेही आवश्यक ठरते.
तणांमुळे अन्नद्रव्ये आणि ओलाव्यावर अतिरिक्त स्पर्धा निर्माण होते तसेच रोग व किडींचा प्रसार वाढण्याची शक्यता असते.
मुसळधार पावसानंतर सर्वाधिक धोका हा बुरशीजन्य रोग आणि विविध किडींच्या प्रादुर्भावाचा असतो. सतत ढगाळ वातावरण, जास्त आर्द्रता आणि मध्यम तापमान ही परिस्थिती रोगांना पोषक ठरते. सोयाबीनमध्ये खोडकूज, पानावरील डाग, अँथ्रॅक्नोज, करपा यांसारखे रोग वाढू शकतात.
कापसामध्ये मुळकुज, पानावरील बुरशीजन्य रोग तसेच रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव वाढतो. भातामध्ये करपा, शीथ ब्लाइट आणि इतर बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी नियमित निरीक्षण करून रोगाची सुरुवातीची लक्षणे दिसताच कृषी विभाग किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य बुरशीनाशक किंवा कीटकनाशकाची फवारणी करावी.
कोणतेही औषध विनाकारण किंवा जास्त प्रमाणात वापरण्याऐवजी शिफारशीनुसार वापरल्यास खर्च कमी होतो आणि पर्यावरणाचेही संरक्षण होते. शक्य असल्यास फेरोमोन ट्रॅप, चिकट सापळे आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतींचा अवलंब करावा. शेतामध्ये सतत फेरफटका मारून पानांचा रंग, खोडाची स्थिती, नवीन फुटवे आणि कीड-रोगांची चिन्हे तपासल्यास नुकसान होण्यापूर्वीच योग्य उपाय करता येतात.
पावसामुळे जमिनीतील अनेक अन्नद्रव्ये वाहून जातात किंवा त्यांचे उपलब्ध स्वरूप कमी होते. त्यामुळे पिकांमध्ये नत्र, गंधक, झिंक, लोह आणि इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता दिसून येते. त्याचा परिणाम म्हणून पाने पिवळी पडणे, वाढ मंदावणे आणि फुलधारणा कमी होणे अशी लक्षणे दिसतात. त्यामुळे पाऊस थांबल्यानंतर आणि शेतात काम करण्यायोग्य स्थिती निर्माण झाल्यानंतर कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार वरखताचा योग्य वापर करावा.
आवश्यकतेनुसार विद्राव्य खते किंवा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी केल्यास पिकांना लवकर ऊर्जा मिळते आणि वाढ पुन्हा सुरू होते. मात्र ओलसर जमिनीत जास्त प्रमाणात खतांचा वापर टाळावा, कारण त्यामुळे खतांचा अपव्यय होऊ शकतो. ज्या शेतांमध्ये जमिनीची तपासणी उपलब्ध आहे, त्या अहवालानुसार संतुलित खत व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात वाढ होते. सेंद्रिय खतांचा वापर, जैविक खते आणि सूक्ष्मजीवयुक्त उत्पादने यांचाही योग्य प्रमाणात वापर केल्यास जमिनीचे आरोग्य सुधारते.
भविष्यात अशा अतिवृष्टीच्या परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी सेंद्रिय कर्ब वाढविणे, निचऱ्याची शाश्वत व्यवस्था करणे आणि हवामान बदलानुसार शेती व्यवस्थापन स्वीकारणे ही काळाची गरज बनली आहे.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, मुसळधार पावसानंतर घाईघाईने निर्णय घेण्यापेक्षा शास्त्रीय पद्धतीने परिस्थितीचे मूल्यांकन करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. शेतकऱ्यांनी प्रत्येक पिकाची स्वतंत्र पाहणी करून नुकसानाची नोंद ठेवावी. जर मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाले असेल तर संबंधित महसूल व कृषी विभागाला वेळेत माहिती देऊन पंचनाम्यासाठी अर्ज करावा. पीक विमा योजनेचा लाभ घेतलेल्या शेतकऱ्यांनी आवश्यक कालावधीत नुकसानाची माहिती विमा कंपनीकडे किंवा अधिकृत माध्यमातून नोंदवावी.
आगामी काही दिवसांचा हवामान अंदाज नियमित तपासून त्यानुसार फवारणी, खत व्यवस्थापन आणि इतर शेतीकामांचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. पावसानंतर लगेच फवारणी करण्याऐवजी हवामान स्थिर झाल्यावरच औषधांचा वापर करावा. त्याचबरोबर शेतातील पाण्याचा निचरा, संतुलित पोषण, वेळेवर रोग व कीड नियंत्रण आणि सतत निरीक्षण या चार बाबींवर विशेष भर दिल्यास खरीप पिकांचे नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येते. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर वैज्ञानिक शेती पद्धतींचा अवलंब, कृषी विभागाच्या शिफारशींचे पालन आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे हेच शाश्वत आणि अधिक उत्पादनक्षम शेतीकडे नेणारे प्रभावी पाऊल ठरणार आहे.
