थंड हवामानासाठी प्रसिद्ध असलेल्या सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर, पाचगणी आणि परिसरात स्ट्रॉबेरी लागवडीच्या हंगामाला वेग येऊ लागला आहे. पावसाळा अंतिम टप्प्यात येत असताना शेतकऱ्यांनी जमिनीची मशागत, बेड तयार करणे, ठिबक सिंचनाची व्यवस्था आणि लागवडीपूर्व तयारीला सुरुवात केली आहे.
हवामानातील बदल, बाजारातील मागणी आणि उत्पादन खर्चाचा विचार करून यंदा अनेक शेतकरी नियोजनबद्ध पद्धतीने स्ट्रॉबेरी लागवडीकडे वळताना दिसत आहेत. दर्जेदार रोपे, योग्य अंतर आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यावर शेतकऱ्यांचा भर आहे.
महाबळेश्वर-पाचगणी परिसरातील स्ट्रॉबेरीला राज्यासह देशातील विविध बाजारपेठांमध्ये चांगली मागणी असते. त्यामुळे या भागातील शेतकऱ्यांसाठी स्ट्रॉबेरी हे केवळ फळपीक न राहता उत्पन्नाचे महत्त्वाचे साधन बनले आहे.
मात्र, या पिकाला विशिष्ट तापमान, मातीचा निचरा आणि सातत्यपूर्ण व्यवस्थापनाची गरज असल्याने लागवडीपूर्व नियोजन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. यंदाच्या हंगामासाठी शेतकरी शेतातील पाणी साचणाऱ्या ठिकाणांची सुधारणा करून सेंद्रिय खतांचा वापर, माती परीक्षण आणि बेड व्यवस्थापनाकडे लक्ष देत आहेत. त्यामुळे लागवडीपूर्व तयारीला यंदा विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
स्ट्रॉबेरी लागवडीमध्ये निरोगी आणि दर्जेदार रोपांची निवड हा सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. रोगमुक्त रोपे वापरल्यास सुरुवातीपासूनच पिकाची वाढ चांगली राहण्यास मदत होते. रोपे खरेदी करताना त्यांचा स्रोत, वाणाची वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता तपासणे गरजेचे आहे.
रोपांची लागवड करताना योग्य अंतर ठेवणे, मुळांना इजा होणार नाही याची काळजी घेणे आणि लागवडीनंतर सुरुवातीच्या काळात आवश्यक ओलावा राखणे आवश्यक असते. चुकीच्या पद्धतीने लागवड झाल्यास पुढील काळात वाढ खुंटणे, रोगांचा प्रादुर्भाव आणि उत्पादनात घट अशा समस्या उद्भवू शकतात.
यंदा अनेक शेतकरी ठिबक सिंचन आणि मल्चिंग तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्याच्या तयारीत आहेत. ठिबकद्वारे पिकाच्या गरजेनुसार पाणी देणे शक्य होते, तर मल्चिंगमुळे जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास आणि तणांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होते. फळे थेट जमिनीच्या संपर्कात न आल्याने त्यांची गुणवत्ता आणि स्वच्छता राखण्यासही मदत होते.
मात्र, पाण्याचे प्रमाण वाढवणे म्हणजे उत्पादन वाढणे असे समीकरण नसून पिकाच्या अवस्थेनुसार पाणी देणे आवश्यक आहे. जास्त पाणी किंवा पाण्याचा अपुरा निचरा झाल्यास मुळांशी संबंधित समस्या वाढू शकतात.
हवामानाचा परिणाम स्ट्रॉबेरी उत्पादनावर मोठ्या प्रमाणात होतो. दिवसा आणि रात्रीच्या तापमानातील फरक, आर्द्रता, पाऊस आणि सूर्यप्रकाश यांचा पिकाच्या वाढीवर तसेच फळांच्या आकार, रंग, चव आणि गुणवत्तेवर परिणाम होतो. त्यामुळे बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांना पिकाची नियमित पाहणी करावी लागणार आहे.
अचानक वाढलेली आर्द्रता किंवा अवकाळी पाऊस आल्यास बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढू शकतो. अशा परिस्थितीत शेत स्वच्छ ठेवणे, अतिरिक्त पाण्याचा निचरा करणे आणि कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने उपाययोजना करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
स्ट्रॉबेरी पिकात खत व्यवस्थापनालाही विशेष महत्त्व आहे. लागवडीपूर्वी माती परीक्षण करून उपलब्ध अन्नद्रव्यांची माहिती घेणे आणि त्यानुसार खतांचे नियोजन करणे अधिक फायदेशीर ठरते. पिकाच्या वाढीच्या वेगवेगळ्या अवस्थेत नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज बदलत असते.
त्यामुळे अंदाजाने किंवा गरजेपेक्षा जास्त खतांचा वापर करण्याऐवजी पिकाची अवस्था, मातीची स्थिती आणि तज्ज्ञांच्या शिफारशी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संतुलित पोषणामुळे झाडांची वाढ, फुलधारणा आणि फळांची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
दरम्यान, कीड व रोग व्यवस्थापनाकडेही शेतकऱ्यांनी सुरुवातीपासून लक्ष देणे आवश्यक आहे. स्ट्रॉबेरीमध्ये पानांवरील डाग, मुळांशी संबंधित रोग, फळांवरील बुरशी तसेच विविध रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. रोग किंवा किडीची लक्षणे दिसल्यानंतरच उपाय करण्यापेक्षा नियमित निरीक्षणावर आधारित व्यवस्थापन करणे अधिक प्रभावी ठरते.
शेतातील संक्रमित पाने व फळे वेळेत काढून नष्ट करणे, हवा खेळती राहील अशी व्यवस्था ठेवणे आणि अनावश्यक फवारण्या टाळणे महत्त्वाचे आहे. रासायनिक उपाययोजना करताना कृषी विभागाच्या किंवा तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसारच औषधांची निवड आणि मात्रा निश्चित करावी.
स्ट्रॉबेरीच्या उत्पादनाइतकेच बाजारपेठेचे नियोजन महत्त्वाचे ठरत आहे. फळांचा दर्जा, आकार, रंग आणि ताजेपणा यानुसार बाजारभावात फरक पडतो. त्यामुळे काढणीनंतर फळांची प्रतवारी, पॅकिंग आणि वाहतूक याकडे विशेष लक्ष द्यावे लागते.
स्थानिक बाजारपेठेबरोबरच मोठ्या शहरांतील बाजारपेठा, प्रक्रिया उद्योग, हॉटेल व्यवसाय आणि थेट ग्राहक विक्री अशा विविध पर्यायांचा शेतकऱ्यांनी विचार करणे गरजेचे आहे. थेट विक्री किंवा मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या माध्यमातून बाजारातील चढ-उताराचा परिणाम काही प्रमाणात कमी करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते.
उत्पादन खर्च हा यंदाच्या हंगामातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरणार आहे. रोपे, मल्चिंग साहित्य, ठिबक व्यवस्था, खते, कीडनाशके, मजुरी, काढणी आणि पॅकिंग यामुळे स्ट्रॉबेरी लागवडीचा खर्च तुलनेने अधिक असतो.
त्यामुळे केवळ क्षेत्र वाढवण्याऐवजी उपलब्ध साधनसंपत्तीचा कार्यक्षम वापर करून प्रति एकर उत्पादन खर्च नियंत्रित करण्यावर शेतकऱ्यांनी भर देणे आवश्यक आहे. उत्पादन वाढीसोबत दर्जा टिकवणे आणि बाजारभावाचा योग्य अंदाज घेणे हे आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते.
महाबळेश्वर आणि पाचगणी परिसरातील स्ट्रॉबेरीला असलेली ओळख लक्षात घेता, ब्रँडिंग आणि मूल्यवर्धनालाही मोठी संधी आहे.
ताजी स्ट्रॉबेरी, जॅम, स्क्वॅश, सिरप, पल्प यांसारख्या प्रक्रियायुक्त उत्पादनांना बाजारपेठ मिळू शकते. स्थानिक पर्यटनाशी स्ट्रॉबेरी शेती जोडल्यास शेतकरी थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचू शकतात. फार्म व्हिजिट, थेट विक्री आणि स्थानिक प्रक्रिया उद्योग यामुळे पारंपरिक बाजारपेठेपलीकडे उत्पन्नाचे पर्याय निर्माण होऊ शकतात.
यंदाच्या हंगामात स्ट्रॉबेरी लागवडीला वेग येत असताना शेतकऱ्यांसमोर हवामान, उत्पादन खर्च आणि बाजारभाव या तिन्ही आघाड्यांवर नियोजनाचे आव्हान आहे.
मात्र, दर्जेदार रोपे, माती परीक्षण, योग्य बेड व मल्चिंग, ठिबक सिंचन, संतुलित खत व्यवस्थापन, वेळेवर रोग-किड नियंत्रण आणि बाजारपेठेचा अभ्यास या बाबींचे काटेकोर नियोजन केल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे यंदाचा स्ट्रॉबेरी हंगाम केवळ लागवडीच्या विस्ताराचा नव्हे, तर तंत्रज्ञान, गुणवत्ता आणि बाजाराभिमुख शेतीचा नवा टप्पा ठरण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
