कमी कालावधीत येणारे आणि तुलनेने कमी पाण्यावरही समाधानकारक उत्पादन देणारे तीळ पीक अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे नगदी पीक ठरत आहे. खरीप हंगामात पावसाच्या लहरी परिस्थितीत तीळ पिकाला चांगला प्रतिसाद मिळत असून, योग्य वेळी काढणी आणि मळणी केल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता टिकवणे शक्य होते.
तिळाच्या शेंगा पूर्ण पक्व होण्यापूर्वीच योग्य निरीक्षण करून काढणीची प्रक्रिया सुरू केल्यास बियांची गळती कमी करता येते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पिकाच्या अवस्थेनुसार काढणीचे नियोजन करणे गरजेचे आहे.
तीळ पिकाच्या काढणीसाठी शेंगांची पक्वता हा सर्वात महत्त्वाचा निकष मानला जातो. झाडाच्या खालच्या भागातील पाने पिवळी पडणे, पाने गळणे आणि शेंगांचा रंग हिरवटपासून पिवळसर किंवा तपकिरी होणे ही पक्वतेची प्रमुख लक्षणे आहेत. मात्र सर्व शेंगा पूर्णपणे वाळेपर्यंत शेतात पीक उभे ठेवणे अनेकदा धोकादायक ठरू शकते.
शेंगा जास्त वाळल्यास त्या फुटून बियांची शेतातच गळती होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे योग्य अवस्थेत कापणी करून पीक सुरक्षित ठिकाणी वाळवणे हा अधिक व्यवहार्य पर्याय ठरतो.
लवकर मळणी करण्यासाठी कापणीची वेळ अचूक साधणे आवश्यक आहे. साधारणपणे झाडावरील बहुतांश शेंगा परिपक्व झाल्यानंतर, परंतु पूर्णपणे फुटण्यापूर्वी तीळ कापला जातो. कापणी सकाळच्या वेळी केली तर शेंगांमध्ये काही प्रमाणात ओलावा असल्याने बियांची गळती तुलनेने कमी होऊ शकते.
कापलेली झाडे लहान-लहान पुंजक्यांमध्ये बांधून स्वच्छ, हवेशीर आणि कोरड्या जागी उभी ठेवावीत. काही दिवस वाळवल्यानंतर शेंगा योग्य प्रमाणात कोरड्या झाल्या की मळणी करता येते.
पावसाळ्यात मळणीपूर्वी हवामानाचा अंदाज तपासणे विशेष महत्त्वाचे ठरते. कापणीनंतर अचानक पाऊस आल्यास तिळाच्या शेंगांमध्ये ओलावा वाढून बियांची गुणवत्ता खराब होऊ शकते. बियांना बुरशी लागणे, रंग बदलणे किंवा बाजारातील प्रतवारी कमी होणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात.
त्यामुळे पावसाची शक्यता असल्यास कापलेले पीक उघड्यावर न ठेवता सुरक्षित आणि हवेशीर ठिकाणी हलवणे आवश्यक आहे. मळणी झाल्यानंतरही बिया चांगल्या प्रकारे वाळवूनच साठवणूक करावी.
तीळ पिकाची लवकर मळणी केल्याने शेतकऱ्यांना पुढील हंगामाच्या तयारीसाठी वेळ मिळतो. खरीप पीक लवकर काढून शेत मोकळे झाल्यास जमिनीची मशागत, पुढील पिकाचे नियोजन आणि उपलब्ध ओलाव्याचा योग्य वापर करता येतो. तसेच कापणी आणि मळणीची कामे वेळेत पूर्ण झाल्याने मजुरीचा खर्च नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते.
मजुरांची उपलब्धता कमी असलेल्या काळात पीक काढणीचे नियोजन आधीच केल्यास शेवटच्या क्षणी होणारी धावपळ टाळता येऊ शकते.
मळणीच्या पद्धतीकडेही शेतकऱ्यांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे. पारंपरिक पद्धतीने काठीने झोडपून मळणी करण्याऐवजी उपलब्धतेनुसार यांत्रिक मळणीचा वापर करता येतो. मात्र यंत्राचा वेग आणि सेटिंग पिकाच्या अवस्थेनुसार ठेवणे गरजेचे आहे. अतिवेगाने मळणी केल्यास बियांचे नुकसान होण्याची शक्यता असते.
मळणी केलेल्या तिळामधून काडीकचरा, धूळ आणि इतर अशुद्धी वेगळ्या करून स्वच्छ बिया मिळवाव्यात. स्वच्छ आणि एकसारख्या बियांना बाजारात चांगली मागणी मिळण्यास मदत होते.
मळणीनंतर बियांची आर्द्रता कमी करणे हा साठवणुकीतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. बिया पूर्णपणे कोरड्या नसतील तर साठवणुकीदरम्यान तापमान वाढणे, बुरशी वाढणे आणि बियांची गुणवत्ता घसरणे यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे स्वच्छ जागेवर पातळ थरात बिया पसरून योग्य प्रकारे वाळवाव्यात.
त्यानंतर कोरड्या, स्वच्छ आणि हवाबंद किंवा योग्य साठवणुकीच्या साधनात बिया ठेवाव्यात. साठवणुकीच्या ठिकाणी पाणी किंवा आर्द्रता जाणार नाही याची विशेष काळजी घ्यावी.
तिळाची काढणी उशिरा झाल्यास उत्पादनातील नुकसान वाढण्याची शक्यता असते. पूर्ण पक्व झालेल्या शेंगा शेतातच फुटल्यास मौल्यवान बिया जमिनीवर पडतात आणि त्या पुन्हा गोळा करणे कठीण होते. त्यामुळे फक्त झाड पूर्णपणे वाळण्याची वाट पाहण्यापेक्षा शेंगांची अवस्था, हवामान आणि शेतातील परिस्थिती लक्षात घेऊन निर्णय घ्यावा.
एका शेतातील सर्व झाडांची पक्वता समान नसल्यास परिस्थितीनुसार टप्प्याटप्प्याने कापणी करण्याचाही विचार करता येतो.
बाजारपेठेच्या दृष्टीनेही स्वच्छ, कोरडा आणि दर्जेदार तीळ अधिक महत्त्वाचा ठरतो. मळणीदरम्यान बियांमध्ये माती, दगड, काडीकचरा किंवा इतर पिकांच्या बिया मिसळणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. बाजारात विक्री करण्यापूर्वी प्रतवारी करून माल तयार केल्यास व्यापाऱ्यांकडून होणाऱ्या गुणवत्तेच्या तपासणीला सामोरे जाणे सोपे जाते.
त्यामुळे कापणीपासून मळणी, वाळवण आणि साठवणूक या प्रत्येक टप्प्यावर काळजी घेतल्यास शेतमालाची गुणवत्ता टिकवणे शक्य आहे.
