मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीतील आपल्या दमदार अभिनयाने, भारदस्त आवाजाने आणि वास्तववादी भूमिकांनी प्रेक्षकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवार, ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी वयाच्या ७५ व्या वर्षी निधन झाले. गोव्यातील त्यांच्या निवासस्थानी त्यांना हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला.
त्यांना तातडीने रुग्णालयात नेण्यात आले; मात्र डॉक्टरांचे प्रयत्न यशस्वी झाले नाहीत. त्यांच्या निधनाच्या वृत्ताने संपूर्ण चित्रपटसृष्टीसह महाराष्ट्रातील चाहत्यांमध्ये शोककळा पसरली असून, एका असामान्य अभिनेत्याच्या कारकिर्दीचा भावनिक अध्याय संपला आहे.
नाना पाटेकर हे केवळ लोकप्रिय अभिनेते नव्हते, तर आपल्या भूमिकांमध्ये पूर्णपणे समरस होणारे एक प्रभावी कलावंत होते. त्यांच्या अभिनयातील नैसर्गिकता, संवादफेक, चेहऱ्यावरील सूक्ष्म भाव आणि व्यक्तिरेखांमधील वास्तवता यांमुळे त्यांनी चित्रपटसृष्टीत स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
गंभीर, संवेदनशील, आक्रमक तसेच विनोदी अशा विविध प्रकारच्या भूमिका त्यांनी तितक्याच ताकदीने साकारल्या. पडद्यावर त्यांची उपस्थिती प्रेक्षकांचे लक्ष वेधून घेणारी असे. कोणतीही भूमिका साकारताना अनावश्यक नाटकीपणापेक्षा तिच्यातील मानवी भावविश्व प्रभावीपणे मांडण्यावर त्यांचा भर असे. त्यामुळेच त्यांचा अभिनय अनेक पिढ्यांतील प्रेक्षकांच्या स्मरणात कायम राहिला.
रंगभूमीपासून हिंदी चित्रपटसृष्टीपर्यंतचा प्रेरणादायी प्रवास
नाना पाटेकर यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर होते. महाराष्ट्रात जन्मलेल्या नानांनी आपल्या कलाप्रवासाची सुरुवात मराठी रंगभूमीपासून केली. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी अनेक अडचणींचा सामना केला. चित्रपटसृष्टीत स्थान निर्माण करण्यासाठी त्यांनी संघर्ष केला आणि आपल्या मेहनतीच्या बळावर अभिनयक्षेत्रात वेगळी ओळख मिळवली.
त्यांच्या कारकिर्दीत कलात्मक चित्रपटांपासून व्यावसायिक सिनेमापर्यंत विविध प्रवाहांचा समावेश होता. दिग्दर्शक आणि सहकलाकारांसोबत काम करताना त्यांनी प्रत्येक भूमिकेला स्वतःची वेगळी छाप दिली. त्यांच्या अभिनयातील प्रामाणिकपणा आणि व्यक्तिरेखेला दिलेली खोली यांमुळे ते केवळ स्टार न राहता एक दर्जेदार अभिनेते म्हणून ओळखले गेले.
‘परिंदा’, ‘क्रांतिवीर’ ते ‘नटसम्राट’; अभिनयाचा ठसा कायम
नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीत अनेक उल्लेखनीय चित्रपटांचा समावेश आहे. ‘परिंदा’, ‘तिरंगा’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अब तक छप्पन’ आणि ‘वेलकम’ यांसारख्या चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाचे विविध पैलू प्रेक्षकांसमोर आणले. एका बाजूला गंभीर आणि संघर्षशील व्यक्तिरेखा प्रभावीपणे साकारणारे नाना दुसऱ्या बाजूला विनोदी भूमिकांमधूनही प्रेक्षकांना खळखळून हसवू शकत होते.
मराठी चित्रपटसृष्टीतील ‘नटसम्राट’ या चित्रपटातील त्यांची भूमिका विशेष गाजली. वृद्धत्व, नातेसंबंध, अहंकार, एकाकीपणा आणि आयुष्यातील बदल यांचे भावनिक चित्रण त्यांनी या भूमिकेतून केले. त्यांच्या कारकिर्दीला राष्ट्रीय स्तरावरही मान्यता मिळाली आणि त्यांना विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले.
सामाजिक कार्यातूनही जपली माणुसकीची बांधिलकी
अभिनयाबरोबरच सामाजिक कार्यातील नाना पाटेकर यांचे योगदानही महत्त्वाचे होते. दुष्काळ, शेतीतील संकटे आणि आर्थिक अडचणींचा सामना करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांबाबत त्यांनी सातत्याने संवेदनशील भूमिका घेतली. शेतकऱ्यांना मदत करण्याच्या उद्देशाने स्थापन झालेल्या ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त भागांमध्ये मदतकार्याला हातभार लावला.
पाणीटंचाई, ग्रामीण भागातील समस्या आणि शेतकऱ्यांच्या जगण्याशी संबंधित प्रश्नांकडे समाजाचे लक्ष वेधण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापलीकडे जाऊन समाजातील गरजू घटकांसाठी काम करण्याची त्यांची भूमिका अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरली. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या अभिनयासोबतच या सामाजिक बांधिलकीचीही आठवण काढली जात आहे.
गोव्यात निधन; पुण्यात शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार
नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर महाराष्ट्र सरकारने त्यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचे पार्थिव पुण्याजवळील डोणजे येथील त्यांच्या फार्महाऊसवर आणण्यात आले. गुरुवारी रात्री उशिरा त्यांच्यावर शासकीय सन्मानासह अंत्यसंस्कार करण्यात आले. या वेळी कुटुंबीय, राजकीय नेते, चित्रपटसृष्टीतील कलाकार आणि हजारो चाहत्यांनी त्यांना अखेरचा निरोप दिला.
त्यांचे पुत्र मल्हार पाटेकर यांनी अंत्यसंस्काराचे विधी पूर्ण केले. नानांच्या निधनाने केवळ एका प्रसिद्ध अभिनेत्याचे निधन झाले नाही, तर आपल्या कलेतून आणि सामाजिक कार्यातून जनमानसाशी नाते जोडणारा एक प्रभावी व्यक्तिमत्त्वाचा प्रवासही संपला.
चित्रपटसृष्टीत कधीही न भरून येणारी पोकळी
नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर अनेक कलाकार, मान्यवर आणि चाहत्यांनी त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली. त्यांच्या अभिनयातील ताकद, स्पष्टवक्तेपणा आणि भूमिकांमधील प्रामाणिकपणा यांची आठवण अनेकांनी व्यक्त केली. त्यांचे चित्रपट आजही प्रेक्षकांना आकर्षित करतात आणि त्यांच्या व्यक्तिरेखांमधील संवाद समाजजीवनातील अनेक पैलूंवर भाष्य करतात.
नव्या पिढीतील कलाकारांसाठीही त्यांची कारकीर्द ही अभिनयातील शिस्त, मेहनत आणि स्वतःची स्वतंत्र शैली निर्माण करण्याचा धडा आहे. मराठी रंगभूमीपासून हिंदी चित्रपटसृष्टीपर्यंतचा त्यांचा प्रवास संघर्षातून यश मिळवण्याचे उदाहरण ठरतो.
नाना पाटेकर आज आपल्यात नसले, तरी त्यांनी साकारलेल्या भूमिका, त्यांचा भारदस्त आवाज, लक्षात राहणारे संवाद आणि सामाजिक कार्याचा वारसा कायम स्मरणात राहील. कलाकाराचे खरे यश त्याच्या लोकप्रियतेपुरते मर्यादित नसते, तर तो आपल्या कलेतून समाजावर किती खोल ठसा उमटवतो, यावरही अवलंबून असते. या अर्थाने नाना पाटेकर यांचे योगदान दीर्घकाळ स्मरणात राहील.
त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीने एक बहुआयामी आणि प्रतिभावान कलाकार गमावला आहे. त्यांच्या कुटुंबीयांप्रती आणि चाहत्यांप्रती मनःपूर्वक संवेदना व्यक्त केल्या जात आहेत.
