रब्बी हंगामाला सुरुवात होत असताना लसूण लागवडीचा विचार करणाऱ्या शेतकऱ्यांसमोर यंदा महत्त्वाचा प्रश्न उभा आहे. लसणाला बाजारात चांगला भाव मिळण्याची शक्यता, वाढती मागणी आणि नगदी पीक म्हणून असलेले महत्त्व यामुळे अनेक शेतकरी या पिकाकडे वळतात. मात्र, लसणाचे दर वर्षभर सारखे राहत नाहीत.
लागवडीखालील क्षेत्र, बाजारातील आवक, उत्पादनाची गुणवत्ता आणि साठवणुकीची परिस्थिती यांवर दर अवलंबून असतात. त्यामुळे केवळ मागील वर्षी मिळालेल्या चांगल्या भावाच्या आधारावर लागवडीचा निर्णय न घेता, यंदाची परिस्थिती, उत्पादन खर्च आणि उपलब्ध पाण्याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
लसूण लागवडीसाठी रब्बी हंगाम योग्य का?
लसूण हे थंड आणि कोरड्या हवामानात चांगली वाढ करणारे पीक आहे. पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीसाठी योग्य तापमान, जमिनीत पुरेसा ओलावा आणि पाण्याचा चांगला निचरा महत्त्वाचा असतो. महाराष्ट्रात लसणाची लागवड प्रामुख्याने रब्बी हंगामात केली जाते. साधारणपणे ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर हा लागवडीसाठी अनुकूल कालावधी मानला जातो;
मात्र स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि वाणानुसार योग्य वेळ बदलू शकते. तापमान, पाण्याची उपलब्धता आणि पिकाची वाढ यांचा समतोल साधल्यास चांगल्या प्रतीचे गड्डे तयार होण्यास मदत होते. उशिरा लागवड केल्यास पिकाच्या वाढीवर आणि गड्ड्यांच्या आकारावर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार लागवडीचे नियोजन करणे फायदेशीर ठरते.
लागवड करण्यापूर्वी बाजारभावाचा अंदाज घ्या
लसणाची लागवड फायदेशीर ठरेल की नाही, हे प्रामुख्याने काढणीच्या काळातील बाजारभावावर अवलंबून असते. एखाद्या वर्षी बाजारात लसणाची आवक कमी असल्यास दर वाढू शकतात; परंतु अनेक भागांत एकाच वेळी लागवड वाढल्यास उत्पादन जास्त होऊन भाव घसरण्याची शक्यता असते.
याशिवाय राजस्थान, मध्य प्रदेश, गुजरात आणि इतर उत्पादक भागांतील उत्पादनाचा महाराष्ट्रातील बाजारपेठांवरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे लागवडीपूर्वी जवळच्या कृषी उत्पन्न बाजार समितीतील लसणाचे मागील काही महिन्यांचे दर, आवक आणि गुणवत्तेनुसार मिळणारे भाव तपासावेत. काढणीच्या संभाव्य कालावधीत बाजारात किती माल येऊ शकतो, याचा अंदाज घेऊनच क्षेत्र निश्चित करावे. सध्या चांगला भाव मिळत आहे म्हणून भविष्यातही तोच भाव मिळेल, असे गृहीत धरणे धोकादायक ठरू शकते.
योग्य जमीन आणि दर्जेदार बियाणे महत्त्वाचे
लसूण लागवडीसाठी मध्यम ते हलकी, भुसभुशीत, सुपीक आणि पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन उपयुक्त ठरते. पाणी साचणाऱ्या जमिनीत गड्डे कुजणे, मुळांची वाढ कमी होणे आणि बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वाढणे अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. लागवडीपूर्वी जमिनीची चाचणी करून मातीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता समजून घेणे आवश्यक आहे.
लागवडीसाठी स्थानिक हवामानाला अनुकूल, निरोगी आणि रोगमुक्त लसणाच्या पाकळ्या निवडाव्यात. बियाण्याचा दर्जा खराब असल्यास उगवण कमी होऊ शकते आणि रोपांची वाढ असमान होते. त्यामुळे शक्यतो विश्वासार्ह स्रोताकडून दर्जेदार लागवड साहित्य घ्यावे. मोठ्या प्रमाणावर लागवड करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाकडून शिफारस केलेल्या वाणांची माहिती घ्यावी.
पाण्याचे नियोजन केल्यास उत्पादनाला आधार
लसूण पिकाला वाढीच्या विविध टप्प्यांवर योग्य प्रमाणात पाणी आवश्यक असते. लागवडीनंतर उगवण, पानांची वाढ आणि गड्डे तयार होण्याच्या काळात जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे महत्त्वाचे असते. मात्र, अति पाणी दिल्यास मुळांभोवती हवा खेळती राहत नाही आणि रोगांचा धोका वाढतो. दुसरीकडे, पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास पानांची वाढ खुंटू शकते आणि गड्ड्यांचा आकार कमी राहू शकतो.
त्यामुळे जमिनीचा प्रकार, हवामान आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेऊन पाणी द्यावे. ठिबक सिंचन उपलब्ध असल्यास पाण्याचा कार्यक्षम वापर करता येऊ शकतो. कमी पाण्याची उपलब्धता असलेल्या शेतकऱ्यांनी संपूर्ण क्षेत्रात लागवड करण्याऐवजी उपलब्ध पाण्यानुसार क्षेत्र निश्चित करावे. विहीर किंवा बोअरवेलमधील पाण्याची खात्री नसताना मोठ्या क्षेत्रावर लसूण लागवड करणे टाळावे.
उत्पादन खर्च आणि नफ्याचे गणित समजून घ्या
लसूण लागवडीमध्ये बियाणे किंवा पाकळ्यांसाठी लागणारा खर्च हा महत्त्वाचा घटक असतो. याशिवाय जमीन तयार करणे, लागवड मजुरी, खते, सिंचन, तण नियंत्रण, कीड-रोग व्यवस्थापन, काढणी आणि मालाची प्रतवारी यासाठीही खर्च करावा लागतो. काढणीनंतर योग्य वाळवण, स्वच्छता, वर्गीकरण आणि वाहतूक यांचाही खर्च विचारात घेणे गरजेचे आहे.
त्यामुळे केवळ एकरी उत्पादन किती मिळेल यावर नफा ठरत नाही; तर विक्रीच्या वेळी मिळणारा प्रतिकिलो दर आणि एकूण खर्च यांचा ताळमेळ महत्त्वाचा असतो. लागवडीपूर्वी स्थानिक दरांनुसार खर्चाचा अंदाज तयार करावा. संभाव्य बाजारभाव कमी मिळाल्यासही खर्च भरून निघेल का, याची गणना करावी. स्वतःच्या शेतातील उपलब्ध मजूर, सिंचन सुविधा आणि साठवणुकीची क्षमता यांचाही या गणितात समावेश करावा.
कीड-रोग व्यवस्थापनाकडे दुर्लक्ष नको
लसूण पिकात तुडतुडे, थ्रिप्स आणि इतर रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. तसेच जमिनीत ओलावा जास्त राहिल्यास मुळकुज आणि इतर बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढू शकतो. पानांवर डाग, पिवळेपणा, पानांची वाळलेली टोके किंवा रोपांची वाढ खुंटणे अशी लक्षणे दिसल्यास पिकाची तपासणी करावी.
शेतात पाण्याचा निचरा योग्य ठेवणे, निरोगी लागवड साहित्य वापरणे आणि पिकाची नियमित पाहणी करणे हे प्रतिबंधात्मक उपाय महत्त्वाचे आहेत. कोणतेही कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशक वापरण्यापूर्वी रोग किंवा किडीची योग्य ओळख करून घ्यावी. कृषी विभागाच्या शिफारशीप्रमाणेच औषधाची निवड, मात्रा आणि फवारणी करावी. अनावश्यक फवारण्यांमुळे उत्पादन खर्च वाढू शकतो आणि अपेक्षित फायदा मिळेलच असे नाही.
साठवणूक आणि विक्रीचे नियोजनही तितकेच महत्त्वाचे
लसणाचे गड्डे काढल्यानंतर योग्य पद्धतीने वाळवणे आणि प्रतवारी करणे आवश्यक असते. अपुऱ्या वाळवणामुळे साठवणुकीत कुज आणि बुरशीची समस्या निर्माण होऊ शकते. गड्ड्यांचा आकार, रंग, घट्टपणा आणि स्वच्छता यांनुसार बाजारात मिळणाऱ्या दरात फरक पडू शकतो. शेतकऱ्यांकडे योग्य, हवेशीर आणि कोरडी साठवण व्यवस्था असल्यास बाजारातील परिस्थिती पाहून विक्रीचे नियोजन करण्याचा पर्याय उपलब्ध होतो.
मात्र, साठवणुकीत होणारे वजन घटणे, खराब होणारा माल, भांडवल अडकून राहणे आणि साठवण खर्च यांचा विचार केल्याशिवाय माल रोखून ठेवू नये. लागवडीपूर्वीच जवळच्या बाजार समित्या, व्यापारी आणि संभाव्य खरेदीदारांची माहिती घेणे उपयुक्त ठरते.
मग यंदा लसूण लागवड करावी का?
यंदा रब्बी हंगामात लसूण लागवड करण्याचा निर्णय घेताना बाजारभावाचा कल, स्थानिक हवामान, उपलब्ध सिंचन, दर्जेदार बियाण्याची उपलब्धता आणि उत्पादन खर्च या पाच प्रमुख बाबींचा विचार करावा. ज्या शेतकऱ्यांकडे पाण्याची खात्री, योग्य जमीन, व्यवस्थापनाची तयारी आणि बाजारपेठेची माहिती आहे, त्यांच्यासाठी लसूण हा विचार करण्याजोगा पर्याय ठरू शकतो.
मात्र, केवळ अपेक्षित भावाच्या आशेवर मोठ्या क्षेत्रात लागवड करणे जोखमीचे ठरू शकते. यंदाच्या परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी सुरुवातीला मर्यादित क्षेत्रावर लागवड करून अनुभव आणि उपलब्ध संसाधनांनुसार पुढील नियोजन करावे. तसेच लसूण पिकाची तुलना हरभरा, गहू, रब्बी ज्वारी किंवा इतर स्थानिक पिकांच्या अपेक्षित खर्च-उत्पन्नाशी करून निर्णय घ्यावा.
थोडक्यात, लसूण लागवड फायदेशीर ठरू शकते; मात्र खात्रीशीर पाणी, योग्य तंत्रज्ञान आणि बाजाराचा अभ्यास यांची सांगड घातल्यासच जोखीम कमी करून चांगल्या उत्पन्नाची संधी निर्माण होऊ शकते.
