राज्यात अनेक भागांमध्ये पावसाचे अनियमित आगमन, भूजल पातळीतील घट आणि वारंवार उद्भवणाऱ्या दुष्काळी परिस्थितीमुळे पारंपरिक पिकांचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात घटत आहे. अशा वेळी कमी पाण्यात चांगले उत्पादन देणाऱ्या पिकांकडे शेतकऱ्यांचा कल वाढताना दिसत आहे.
त्यामध्ये मोहरी हे पीक विशेष महत्त्वाचे ठरत आहे. कमी खर्च, कमी पाण्याची गरज आणि बाजारात चांगला भाव या तिन्ही बाबी लक्षात घेता मोहरीची लागवड शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर पर्याय ठरत आहे.
मोहरी हे रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे तेलबिया पीक असून, कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या पिकांमध्ये त्याचा समावेश होतो. साधारणपणे 90 ते 120 दिवसांत हे पीक काढणीस तयार होते. त्यामुळे दुष्काळी परिस्थितीतही उपलब्ध ओलाव्याचा योग्य वापर करून शेतकरी समाधानकारक उत्पादन मिळवू शकतात.
ज्या भागात पाण्याची कमतरता आहे, तेथे मोहरीची लागवड इतर पिकांच्या तुलनेत अधिक सुरक्षित मानली जाते.
मोहरी लागवडीसाठी योग्य हवामान व जमीन
मोहरीच्या पिकासाठी थंड व कोरडे हवामान अत्यंत पोषक असते. 18 ते 25 अंश सेल्सिअस तापमानात या पिकाची वाढ चांगली होते. मध्यम ते हलकी, उत्तम निचऱ्याची जमीन या पिकासाठी योग्य असते. जमिनीचा सामू (pH) 6.0 ते 7.5 दरम्यान असल्यास उत्पादन अधिक चांगले मिळते.
पाणी साचणारी जमीन टाळणे आवश्यक आहे, कारण त्यामुळे मुळांवर रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता वाढते.
लागवड कशी कराल?
मोहरीची पेरणी साधारण ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर महिन्यात करावी. लागवडीपूर्वी शेताची दोन ते तीन वेळा नांगरट करून जमीन भुसभुशीत करावी. एकरी सुमारे 1.5 ते 2 किलो दर्जेदार बियाणे पुरेसे ठरते.
ओळीतील अंतर 30 ते 45 सेंटीमीटर आणि दोन रोपांतील अंतर 10 ते 15 सेंटीमीटर ठेवावे. बियाण्याला योग्य बुरशीनाशक व जैविक प्रक्रियेची बीजप्रक्रिया केल्यास उगवण चांगली होते आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
खत व्यवस्थापन आणि सिंचन
शेणखत किंवा कंपोस्ट खताचा वापर केल्यास जमिनीची सुपीकता वाढते. त्यासोबत माती परीक्षणाच्या आधारे नत्र, स्फुरद आणि पालाशयुक्त खतांचा संतुलित वापर करावा.
मोहरी हे कमी पाण्यात येणारे पीक असले तरी पेरणीनंतर, फुलोऱ्याच्या वेळी आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत ओलावा उपलब्ध असल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते. दुष्काळी भागात ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा वापर केल्यास पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत करता येते.
तण व रोग व्यवस्थापन
पेरणीनंतर सुरुवातीच्या 25 ते 30 दिवसांत तण नियंत्रण करणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. वेळेवर खुरपणी किंवा शिफारशीनुसार तणनाशकांचा वापर केल्यास उत्पादनावर सकारात्मक परिणाम होतो.
मावा, पाने खाणाऱ्या अळ्या तसेच पांढरी भुरी आणि करपा यांसारख्या रोगांवर नियमित निरीक्षण ठेवावे. कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य कीटकनाशके व बुरशीनाशकांचा वापर केल्यास नुकसान टाळता येते.
दुष्काळात मोहरीचे प्रमुख फायदे
मोहरीला इतर अनेक पिकांच्या तुलनेत कमी पाण्याची गरज भासते. त्यामुळे मर्यादित सिंचन असलेल्या भागातही हे पीक यशस्वीपणे घेता येते. उत्पादन खर्च तुलनेने कमी असल्यामुळे नफा अधिक मिळण्याची शक्यता असते.
बाजारात मोहरीच्या तेलाला आणि बियांना वर्षभर मागणी असल्याने विक्रीची अडचण कमी भासते. याशिवाय मोहरीचा पेंड हा जनावरांसाठी पौष्टिक खाद्य म्हणून उपयोगात येतो, त्यामुळे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध होते.
उत्पादन आणि बाजारपेठ
योग्य व्यवस्थापन केल्यास एकरी 5 ते 8 क्विंटल किंवा त्याहून अधिक उत्पादन मिळू शकते. सुधारित वाण, वेळेवर पेरणी आणि संतुलित खत व्यवस्थापन यामुळे उत्पादनात वाढ होते.
सध्या खाद्यतेलाच्या वाढत्या मागणीमुळे मोहरीला चांगला बाजारभाव मिळत असून, प्रक्रिया उद्योगांकडूनही मोठ्या प्रमाणात खरेदी केली जाते. त्यामुळे मोहरी हे पीक आर्थिकदृष्ट्या शेतकऱ्यांसाठी आकर्षक पर्याय ठरत आहे.
तज्ज्ञांचा सल्ला
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, हवामानातील बदल आणि पाण्याची टंचाई लक्षात घेता कमी पाण्यात अधिक उत्पादन देणाऱ्या पिकांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. मोहरी हे त्यापैकी एक विश्वासार्ह पीक असून, शिफारशीनुसार लागवड केल्यास चांगले उत्पादन आणि समाधानकारक आर्थिक परतावा मिळू शकतो.
मात्र बियाण्यांची निवड, माती परीक्षण, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि रोग-कीड नियंत्रण याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे.
दुष्काळाच्या वाढत्या संकटात मोहरीची लागवड ही केवळ पर्यायी नव्हे तर शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करणारी महत्त्वाची संधी आहे. कमी खर्च, कमी पाणी, कमी कालावधी आणि चांगला बाजारभाव या सर्व बाबींचा विचार करता मोहरीचे पीक शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नवाढीचे प्रभावी साधन ठरू शकते.
योग्य नियोजन, आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा वापर आणि कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार लागवड केल्यास दुष्काळी भागातील शेतकरीही चांगला आर्थिक लाभ मिळवू शकतात.
