राज्यात अनेक भागांत दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण झाल्याने शेतकऱ्यांसमोर खरीप हंगामानंतर शेताची योग्य तयारी करण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. कपाशीचे उत्पादन घेतल्यानंतर अनेक ठिकाणी पऱ्हाटी जाळण्याची पद्धत अजूनही दिसून येते. मात्र कृषी तज्ज्ञांच्या मते, पऱ्हाटी जाळल्यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब, उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि पोषक घटकांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते.
त्यामुळे दुष्काळाच्या काळात पऱ्हाटी जाळण्याऐवजी तिचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास जमिनीचे आरोग्य टिकवण्यास आणि पुढील पिकांच्या उत्पादनक्षमतेत वाढ करण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, कपाशीची पऱ्हाटी शेतातच बारीक करून जमिनीत मिसळल्यास ती नैसर्गिकरीत्या कुजून सेंद्रिय खतामध्ये रूपांतरित होते. यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण वाढते, मातीचा पोत सुधारतो आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता अधिक मजबूत होते.
दुष्काळी परिस्थितीत ही बाब अत्यंत महत्त्वाची ठरते, कारण जमिनीत ओलावा अधिक काळ टिकून राहिल्यास पुढील रब्बी किंवा उन्हाळी पिकांना त्याचा थेट फायदा मिळतो. शिवाय रासायनिक खतांवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी होऊन उत्पादन खर्चातही बचत होते.
पऱ्हाटी जाळल्यामुळे निर्माण होणारा धूर आणि उष्णता पर्यावरणासाठीही घातक ठरते. यामुळे हवेत कार्बन डायऑक्साइडसह इतर हानिकारक वायूंचे प्रमाण वाढते, तर जमिनीच्या वरच्या थरातील उपयुक्त जीवाणू आणि गांडुळे नष्ट होतात. हे सूक्ष्मजीव मातीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
त्यांचा नाश झाल्यास जमिनीची नैसर्गिक उत्पादनक्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पऱ्हाटी जाळणे हा तात्पुरता उपाय वाटत असला, तरी दीर्घकालीन दृष्टीने तो शेतीसाठी तोट्याचा ठरतो.
कृषी विभाग शेतकऱ्यांना पऱ्हाटीचे वैज्ञानिक व्यवस्थापन करण्याचे आवाहन करत आहे. यासाठी श्रेडर, रोटाव्हेटर किंवा मल्चर यांसारख्या कृषी अवजारांच्या सहाय्याने पऱ्हाटीचे तुकडे करून जमिनीत मिसळता येतात. काही ठिकाणी शेतकरी गट किंवा कृषी सेवा केंद्रांमार्फत ही यंत्रे भाडेतत्त्वावर उपलब्ध करून दिली जातात.
तसेच पऱ्हाटीपासून सेंद्रिय खत, कंपोस्ट किंवा जैविक विघटन प्रक्रियेच्या माध्यमातून उच्च प्रतीचे खत तयार करण्याचेही पर्याय उपलब्ध आहेत. अशा उपाययोजनांमुळे शेतातील अवशेषांचा योग्य उपयोग होऊन पर्यावरणाचे संरक्षणही होते.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण वाढवणे ही काळाची गरज आहे. कपाशीची पऱ्हाटी जमिनीत मिसळल्यास मातीचा भुसभुशीतपणा वाढतो, मुळांची वाढ चांगली होते आणि पोषक घटकांचे शोषण अधिक प्रभावीपणे होते. परिणामी पुढील हंगामातील पिकांची उगवण, वाढ आणि उत्पादनात सकारात्मक बदल दिसून येतात.
दुष्काळी भागात ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी आणि जमिनीची जलधारण क्षमता वाढवण्यासाठी हा उपाय अत्यंत उपयुक्त मानला जातो.
याशिवाय पऱ्हाटी जाळल्याने शेजारील शेतांमध्ये आग पसरण्याचा धोका वाढतो. कोरडे गवत, वारा आणि उष्ण हवामानामुळे लहानशी ठिणगीदेखील मोठ्या आगीचे रूप धारण करू शकते. त्यामुळे शेतातील उभ्या पिकांचे, फळबागांचे तसेच जनावरांच्या चाऱ्याचे नुकसान होण्याची शक्यता असते.
ग्रामीण भागात अशा घटनांमुळे आर्थिक फटका बसण्याबरोबरच पर्यावरणालाही मोठे नुकसान सहन करावे लागते. म्हणूनच पऱ्हाटी जाळण्यापेक्षा तिचे सुरक्षित आणि शाश्वत व्यवस्थापन करणे अधिक हिताचे ठरते.
शाश्वत शेतीचा पाया मजबूत करण्यासाठी आणि दुष्काळाचा परिणाम कमी करण्यासाठी प्रत्येक शेतकऱ्याने पिकांच्या अवशेषांचे योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे. कपाशीची पऱ्हाटी ही कचरा नसून जमिनीसाठी मौल्यवान सेंद्रिय संसाधन आहे, ही जाणीव निर्माण होणे गरजेचे आहे.
कृषी विद्यापीठे, कृषी विभाग आणि तज्ज्ञ सातत्याने याबाबत जनजागृती करत असून शेतकऱ्यांनीही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करून पऱ्हाटी जाळण्याची प्रथा टाळावी. जमिनीचे आरोग्य जपले तरच उत्पादन टिकेल, खर्च कमी होईल आणि बदलत्या हवामानाच्या आव्हानांवर मात करत शाश्वत शेतीचा मार्ग अधिक सक्षम होईल.
