द्राक्ष उत्पादनात दर्जेदार घड, अधिक उत्पादन आणि निरोगी वेल यासाठी संजीवकांचा (बायोस्टिम्युलंट्स) वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे. मात्र संजीवकांचा वापर करताना शास्त्रीय पद्धतीचा अवलंब करणे अत्यंत आवश्यक आहे. चुकीच्या प्रमाणात किंवा अयोग्य अवस्थेत संजीवकांची फवारणी केल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाहीत, उलट वेलींच्या वाढीवर आणि फळांच्या गुणवत्तेवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, द्राक्ष बागेतील प्रत्येक वाढीच्या टप्प्यानुसार योग्य संजीवकाची निवड करणे, त्याचे शिफारस केलेले प्रमाण पाळणे आणि हवामानाचा विचार करून फवारणी करणे हे यशस्वी उत्पादनाचे प्रमुख सूत्र आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी कोणतेही संजीवक वापरण्यापूर्वी कृषी विभाग किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
संजीवकांचा वापर करताना सर्वप्रथम उत्पादनाची गुणवत्ता आणि नोंदणी तपासणे गरजेचे आहे. बाजारात विविध प्रकारचे समुद्री शैवाल अर्क, अमिनो आम्ल, ह्युमिक अॅसिड, फुल्विक अॅसिड तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्ययुक्त संजीवके उपलब्ध आहेत. मात्र प्रत्येक उत्पादनाची कार्यपद्धती वेगळी असल्याने एकाच वेळी अनेक संजीवके एकत्र मिसळून फवारणी करणे टाळावे.
तसेच रासायनिक कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशकांसोबत मिश्रण करण्यापूर्वी त्यांची सुसंगतता तपासणे आवश्यक आहे. प्रथम कमी प्रमाणात ‘जार टेस्ट’ करून मिश्रण योग्य आहे की नाही याची खात्री करावी. लेबलवरील सूचना, शिफारस केलेले प्रमाण आणि फवारणीची वेळ यांचे काटेकोर पालन केल्यास संजीवकांचा अधिक चांगला फायदा मिळतो.
द्राक्ष बागेतील हवामान, मातीतील ओलावा आणि वेलींची वाढ यांचा विचार करूनच संजीवकांची फवारणी करावी. कडक उन्हात किंवा दुपारच्या वेळी फवारणी केल्यास पानांवर डाग पडण्याची किंवा पाने करपण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे सकाळी किंवा सायंकाळी फवारणी करणे अधिक सुरक्षित मानले जाते. पावसाची शक्यता असल्यास फवारणी पुढे ढकलावी, कारण पावसामुळे संजीवकांचा प्रभाव कमी होतो.
तसेच पाण्याचा pH आणि गुणवत्ता योग्य असल्यास संजीवकांचे शोषण अधिक प्रभावीपणे होते. ठिबक सिंचनाद्वारे संजीवक देताना फिल्टर स्वच्छ ठेवणे आणि शिफारस केलेल्या प्रमाणातच द्रावण तयार करणे आवश्यक आहे. अति प्रमाणात वापर केल्यास मुळांवर ताण येऊ शकतो आणि उत्पादन खर्चही अनावश्यक वाढतो.
द्राक्ष बागेच्या विविध अवस्थांमध्ये संजीवकांचा उद्देश वेगवेगळा असतो. फुटवे वाढीच्या काळात मुळांची वाढ आणि जोम वाढविण्यासाठी, फुलोऱ्याच्या अवस्थेत फुलधारणा सुधारण्यासाठी तसेच घड विकासाच्या काळात दाण्यांचा आकार, रंग, गोडवा आणि गुणवत्ता वाढविण्यासाठी योग्य संजीवकांचा वापर केला जातो.
मात्र संजीवके ही खतांचा किंवा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा पर्याय नसून पूरक साधन आहेत, हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. संतुलित खत व्यवस्थापन, वेळेवर सिंचन, रोग व किडींचे नियंत्रण आणि नियमित बाग व्यवस्थापन यांसोबतच संजीवकांचा वापर केल्यास त्यांचा अधिक चांगला परिणाम दिसून येतो. त्यामुळे केवळ संजीवकांवर अवलंबून न राहता एकात्मिक पोषण व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे फायदेशीर ठरते.
तज्ज्ञांच्या मते, शास्त्रशुद्ध पद्धतीने आणि योग्य वेळी केलेला संजीवकांचा वापर द्राक्ष उत्पादनात गुणवत्ता, उत्पादनक्षमता आणि निर्यातीयोग्य दर्जा सुधारण्यास महत्त्वाची भूमिका बजावतो. मात्र आकर्षक जाहिराती किंवा अप्रमाणित उत्पादनांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी कृषी विद्यापीठे, कृषी विभाग आणि अधिकृत तज्ज्ञांनी शिफारस केलेल्या संजीवकांचाच वापर करावा.
प्रत्येक फवारणीची तारीख, वापरलेले उत्पादन आणि त्याचे प्रमाण याची नोंद ठेवल्यास पुढील हंगामात योग्य नियोजन करणे सोपे जाते. योग्य नियोजन, वैज्ञानिक व्यवस्थापन आणि आवश्यक दक्षता यांच्या आधारे संजीवकांचा प्रभावी वापर केल्यास द्राक्ष उत्पादकांना अधिक उत्पादनाबरोबरच उत्कृष्ट दर्जाचे घड मिळण्यास निश्चितच मदत होईल.
