Union Agriculture :‘बर्ड फ्लू’साठी पहिली स्वदेशी लस विकसित ,केंद्रीय कृषिमंत्री चौहान यांच्या हस्ते लोकार्पण !

Union Agriculture

पोल्ट्री उद्योगासाठी महत्त्वाची घडामोड; देशांतर्गत संशोधनाला चालना आणि कुक्कुटपालन क्षेत्राला रोगप्रतिबंधाच्या नव्या आशा

भारताच्या कृषी आणि पशुसंवर्धन क्षेत्रासाठी महत्त्वाची मानली जाणारी ‘बर्ड फ्लू’ अर्थात पक्षी इन्फ्लुएंझा या गंभीर रोगावरील स्वदेशी लस विकसित करण्याची बातमी कुक्कुटपालन उद्योगाच्या दृष्टीने विशेष लक्षवेधी आहे.

बर्ड फ्लूचा प्रादुर्भाव झाल्यास कोंबड्या, बदके आणि अन्य पक्ष्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतो. त्याचबरोबर अंडी व मांस उत्पादन, पोल्ट्री व्यवसाय, शेतकरी आणि व्यावसायिकांचे आर्थिक गणितही बिघडते.
अशा परिस्थितीत देशातच लस विकसित होणे हे पशुवैद्यकीय संशोधन आणि जैवसुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.

भोपाल येथील ICAR-NIHSAD संस्थेचे मोठे यश; अवघ्या १ ते २ रुपये प्रति मात्रेत उपलब्ध होणार लस, पोल्ट्री उद्योगाला दिलासा

देशातील कुक्कुटपालन क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाची आणि दिलासादायक बातमी समोर आली आहे. बर्ड फ्लू अर्थात पक्षी इन्फ्लुएंझा या गंभीर विषाणूजन्य रोगावरील भारताची पहिली स्वदेशी लस विकसित करण्यात आली
असून, केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या हस्ते २० नोव्हेंबर रोजी भोपाळ येथे या लसीचे राष्ट्राला समर्पण करण्यात आले.

भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) अंतर्गत भोपाळ येथे कार्यरत असलेल्या राष्ट्रीय उच्च सुरक्षा पशुरोग संस्थेने (ICAR-NIHSAD) ही लस विकसित केली आहे. भारताच्या पशुवैद्यकीय संशोधन क्षेत्रातील ही ऐतिहासिक
कामगिरी मानली जात आहे.

देशांतर्गत वैज्ञानिक संशोधनातून तयार झालेली ही लस पोल्ट्री व्यवसायातील रोगप्रतिबंधक उपाययोजनांना बळ देण्यासोबतच शेतकरी आणि कुक्कुटपालकांच्या आर्थिक सुरक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण ठरण्याची अपेक्षा आहे.

या स्वदेशी लसीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती अत्यंत घातक मानल्या जाणाऱ्या H5N1 विषाणूच्या Clade 2.3.2.1a या प्रकाराविरुद्ध विकसित करण्यात आली आहे. हा विषाणू उच्च रोगकारक पक्षी इन्फ्लुएंझा (HPAI) या
आजारास कारणीभूत ठरतो.

बर्ड फ्लूचा संसर्ग झाल्यास कोंबड्या आणि अन्य पक्ष्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू होऊ शकतात. काही प्रकरणांमध्ये संक्रमित पक्ष्यांमधील मृत्यूचे प्रमाण जवळपास १०० टक्क्यांपर्यंत पोहोचू शकते. रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यानंतर
संसर्ग नियंत्रणासाठी बाधित पक्ष्यांची विल्हेवाट लावणे, कुक्कुटपालन केंद्रांवर निर्बंध घालणे आणि पक्ष्यांच्या वाहतुकीवर नियंत्रण ठेवणे अशा कठोर उपाययोजना कराव्या लागतात.

त्यामुळे पोल्ट्री व्यावसायिकांना पक्ष्यांच्या नुकसानीबरोबरच बाजारपेठ, उत्पादन आणि विक्रीच्या पातळीवरही मोठा आर्थिक फटका बसतो.

या पार्श्वभूमीवर स्वदेशी लसीची निर्मिती म्हणजे देशाच्या पशुरोग नियंत्रण व्यवस्थेतील महत्त्वाचा टप्पा आहे. यापूर्वी बर्ड फ्लूच्या नियंत्रणासाठी परदेशी तंत्रज्ञान आणि लसींवरील अवलंबित्वाचा प्रश्न महत्त्वाचा होता. मात्र,
ICAR-NIHSAD मधील भारतीय शास्त्रज्ञांनी देशातील परिस्थिती आणि विषाणूच्या विशिष्ट प्रकाराचा विचार करून ही लस विकसित केली आहे.

लसीच्या निर्मितीसाठी संशोधकांना अत्यंत कठोर जैवसुरक्षा नियमांचे पालन करावे लागले. उच्च रोगकारक विषाणूंवर संशोधन करताना प्रयोगशाळेतील सुरक्षितता, नमुन्यांचे नियंत्रण आणि संसर्गाचा धोका रोखण्यासाठी विशेष
प्रोटोकॉल आवश्यक असतात.

अशा आव्हानात्मक परिस्थितीत संशोधन पूर्ण करून स्वदेशी लस तयार करणे हे भारतीय वैज्ञानिकांच्या क्षमतेचे आणि संशोधनातील सातत्याचे उदाहरण ठरले आहे.

या लसीची आणखी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे तिची अपेक्षित किफायतशीर किंमत. केंद्रीय मंत्री चौहान यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, स्वदेशी बर्ड फ्लू लस कुक्कुटपालकांना अवघ्या १ ते २ रुपये प्रति मात्रा या खर्चात उपलब्ध होऊ शकते.
कमी खर्चामुळे लहान आणि मध्यम स्तरावरील पोल्ट्री व्यावसायिकांसाठी रोगप्रतिबंधक उपाययोजनांचा आर्थिक भार कमी होण्यास मदत होऊ शकते.

तथापि, प्रत्यक्ष लसीकरणाचे नियोजन, वापराची पद्धत, आवश्यक मात्रा, वय आणि लसीकरणाचे वेळापत्रक याबाबत पशुवैद्यकीय विभागाच्या मार्गदर्शनाचे पालन करणे आवश्यक राहील. लस विकसित होणे ही मोठी उपलब्धी असली,
तरी रोग नियंत्रणासाठी जैवसुरक्षा, स्वच्छता, संक्रमित पक्ष्यांची वेळीच ओळख आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार प्रतिबंधात्मक उपाय यांनाही तितकेच महत्त्व आहे.

दरम्यान, भोपाळ येथील ICAR-NIHSAD संस्थेच्या संशोधन क्षमतेत वाढ करण्यासाठी केंद्रीय मंत्री चौहान यांनी ३०० कोटी रुपये खर्चाच्या अत्याधुनिक पशुरोग संशोधन प्रयोगशाळेची घोषणा केली. या सुविधेमुळे पशुरोगांचे निदान, विषाणू
संशोधन, लस विकास आणि भविष्यातील साथींच्या नियंत्रणासाठी देशाची तयारी अधिक मजबूत होण्याची अपेक्षा आहे.

बर्ड फ्लूच्या स्वदेशी लसीच्या लोकार्पणामुळे भारताच्या आत्मनिर्भरतेच्या प्रयत्नांना पशुसंवर्धन क्षेत्रात नवी दिशा मिळाली आहे. कुक्कुटपालन हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगार, पूरक उत्पन्न आणि अन्नपुरवठ्याचा महत्त्वाचा घटक
असल्याने या संशोधनाचे फायदे व्यापक स्वरूपाचे असू शकतात.

आता या लसीच्या प्रभावी वापरासाठी नियोजनबद्ध अंमलबजावणी, पशुवैद्यकीय यंत्रणेचे सहकार्य आणि कुक्कुटपालकांमध्ये जनजागृती करणे आवश्यक ठरणार आहे.