आम्लविषार म्हणजे काय?

गाई-म्हशींमध्ये पचनसंस्थेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे रुमेन (पहिला पोटाचा भाग). येथे अन्नाचे सूक्ष्मजीवांद्वारे विघटन होते. परंतु जास्त प्रमाणात धान्य, मका, गूळ, भुसा किंवा स्टार्चयुक्त खाद्य दिल्यास रुमेनमध्ये आम्लाचे प्रमाण अचानक वाढते. यालाच आम्लविषार (Acidosis) म्हणतात. हा विकार हळूहळू किंवा अचानक होऊ शकतो. शेतकऱ्यांनी याकडे दुर्लक्ष केल्यास दूध उत्पादन घटते, जनावरांची भूक कमी होते आणि गंभीर अवस्थेत मृत्यूही होऊ शकतो.

आम्लविषाराची लक्षणे

गाई-म्हशींमध्ये आम्लविषार झाल्यास काही ठळक लक्षणे दिसतात:

जनावर सुस्त होणे, वारंवार बसून राहणे

भूक मंदावणे किंवा पूर्णपणे न खाणे

पोट फुगणे, ढेकर कमी येणे

अतिसार, मलात पातळपणा व दुर्गंधी

दूध उत्पादन अचानक घटणे

डोळ्यांत पाणी येणे, श्वासोच्छ्वास वेगवान होणे

गंभीर अवस्थेत जनावर उभे राहू शकत नाही, रक्तदाब कमी होतो

ही लक्षणे दिसताच शेतकऱ्यांनी तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.

कारणे आणि धोके

आम्लविषाराचे मुख्य कारण म्हणजे अतिप्रमाणात धान्य व गोड पदार्थांचे सेवन.

जास्त प्रमाणात मका, गहू, ज्वारी, गूळ दिल्यास रुमेनमध्ये लॅक्टिक आम्ल वाढते.

हिरव्या चाऱ्याऐवजी सतत कोरडे खाद्य दिल्यास सूक्ष्मजीवांचे संतुलन बिघडते.

अचानक आहार बदलल्यास जनावरांना पचनाचा ताण येतो.
यामुळे रुमेनमधील सूक्ष्मजीव मरतात, आम्लाचे प्रमाण वाढते आणि शरीरात विषारी द्रव्ये तयार होतात.

उपाययोजना

आम्लविषार टाळण्यासाठी आणि उपचारासाठी शेतकऱ्यांनी खालील उपाय करावेत:

जनावरांना संतुलित आहार द्यावा – हिरवा चारा, कोरडा चारा आणि धान्य यांचे प्रमाण योग्य ठेवावे.

अचानक आहार बदलू नये; हळूहळू नवीन खाद्य द्यावे.

रुमेनमधील आम्ल कमी करण्यासाठी सोडियम बायकार्बोनेट (बेकिंग सोडा) पाण्यात मिसळून द्यावा.

गंभीर अवस्थेत पशुवैद्यकांच्या सल्ल्याने औषधोपचार करावेत.

जनावरांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून द्यावे.

नियमित व्यायाम व हालचाल होईल याची काळजी घ्यावी.

शेतकऱ्यांसाठी मार्गदर्शक सूचना

दूध उत्पादन वाढवण्यासाठी धान्याचे प्रमाण वाढवताना काळजी घ्यावी.

जनावरांना रोज किमान ५०% हिरवा चारा द्यावा.

खाद्य साठवताना बुरशी व आर्द्रता टाळावी.

पशुवैद्यकांचा सल्ला घेऊन आहार नियोजन करावे.

आम्लविषाराची लक्षणे दिसताच तातडीने उपचार करावेत, विलंब करू नये.