वाढते तापमान आणि कोंबड्यांवरील परिणाम
गेल्या काही वर्षांत हवामान बदलामुळे उन्हाळ्यातील तापमान सतत वाढत आहे. महाराष्ट्रासह देशभरातील पोल्ट्री उद्योगावर याचा गंभीर परिणाम होत आहे. कोंबड्यांना उष्माघाताचा धोका सर्वाधिक असतो कारण त्यांच्या शरीरात घामग्रंथी नसतात. त्यामुळे उष्णतेचा ताण वाढल्यास श्वसनाचा वेग वाढतो, पाण्याचे प्रमाण कमी होते आणि मृत्यूदर वाढतो. पोल्ट्री शेतकऱ्यांसाठी हा मोठा आर्थिक तोटा ठरतो.
उष्माघाताची लक्षणे
कोंबड्यांना उष्माघात झाल्यास काही ठळक लक्षणे दिसतात:
सतत तोंड उघडे ठेवून श्वास घेणे
पंख पसरवून बसणे
पाण्याचे जास्त सेवन करणे
खाद्याचे प्रमाण कमी करणे
अचानक मृत्यू होणे
ही लक्षणे दिसताच तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
संरक्षणासाठी तातडीचे उपाय
उष्माघात टाळण्यासाठी शेतकऱ्यांनी खालील उपाय करावेत:
पोल्ट्री शेडमध्ये थंडावा निर्माण करणे : पंखे, कूलर किंवा पाण्याची फवारणी करून तापमान कमी करणे.
पाण्याची उपलब्धता वाढवणे : स्वच्छ व थंड पाणी सतत उपलब्ध ठेवणे.
खाद्याचे नियोजन : सकाळी व संध्याकाळी खाद्य देणे, जेणेकरून दुपारच्या उष्णतेत चयापचयाचा ताण कमी होईल.
इलेक्ट्रोलाइट्स व जीवनसत्त्वे : पाण्यात इलेक्ट्रोलाइट्स, व्हिटॅमिन C व इतर पूरक घटक मिसळल्यास उष्णतेचा ताण कमी होतो.
दीर्घकालीन व्यवस्थापन
उष्माघात टाळण्यासाठी दीर्घकालीन उपाययोजना देखील महत्त्वाच्या आहेत:
शेडचे डिझाइन सुधारणा : उंच छप्पर, योग्य वायुविजन, उष्णता परावर्तित करणारे रंग वापरणे.
झाडे लावणे : शेडभोवती झाडे लावल्यास नैसर्गिक सावली मिळते.
जातींची निवड : उष्णतेला सहनशील जातींची निवड करणे.
शेतकरी प्रशिक्षण : नियमितपणे पोल्ट्री शेतकऱ्यांना उष्माघात व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण देणे.
आर्थिक व सामाजिक परिणाम
उष्माघातामुळे पोल्ट्री उद्योगाला मोठा फटका बसतो. उत्पादन घटल्याने अंडी व मांसाच्या बाजारभावात चढ-उतार होतात. ग्रामीण भागातील लघु शेतकऱ्यांना याचा सर्वाधिक फटका बसतो. योग्य व्यवस्थापन केल्यास केवळ कोंबड्यांचे आरोग्यच नव्हे तर शेतकऱ्यांचे उत्पन्नही सुरक्षित राहते.
