राज्यातील बदलत्या हवामानामुळे, अनियमित पावसामुळे आणि काही भागांत निर्माण होणाऱ्या पाणीटंचाईमुळे जनावरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न गंभीर होण्याची शक्यता आहे. पशुधनाला वर्षभर पुरेसा हिरवा व सुका चारा उपलब्ध व्हावा, तसेच दूध उत्पादनावर आणि पशुपालकांच्या उत्पन्नावर विपरीत परिणाम होऊ नये, यासाठी चाराटंचाई रोखण्याच्या दृष्टीने कृती आराखडा तयार करण्यावर भर दिला जात आहे.
या नियोजनामध्ये चारा उत्पादन वाढविणे, उपलब्ध चाऱ्याचा काटकसरीने वापर करणे, मुरघास निर्मितीला प्रोत्साहन देणे आणि टंचाईच्या काळात चाऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे यांसारख्या उपाययोजनांना महत्त्व आहे. वेळेत उपाययोजना केल्यास पशुपालकांना संभाव्य संकटाचा सामना करणे सोपे होऊ शकते.
चारा उपलब्धतेचे नियोजन महत्त्वाचे
पशुपालन व्यवसायात चाऱ्याचा खर्च हा एकूण उत्पादन खर्चातील महत्त्वाचा भाग असतो. हिरवा चारा, सुका चारा आणि पशुखाद्य यांचा संतुलित पुरवठा न झाल्यास जनावरांच्या आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः दुभत्या जनावरांना आवश्यक पोषण न मिळाल्यास दूध उत्पादन घटण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे गावपातळीपासून तालुका आणि जिल्हा स्तरापर्यंत चाऱ्याची उपलब्धता, जनावरांची संख्या, पाण्याची स्थिती आणि चारा पिकांचे क्षेत्र यांचा आढावा घेणे आवश्यक आहे. या माहितीच्या आधारे संभाव्य तुटवडा ओळखून वेळेत उपाययोजना करणे हा कृती आराखड्याचा महत्त्वाचा भाग ठरू शकतो.
चारा पिकांच्या लागवडीवर भर
चाराटंचाई टाळण्यासाठी शेतकऱ्यांनी उपलब्ध जमीन, पाण्याची स्थिती आणि स्थानिक हवामान लक्षात घेऊन चारा पिकांचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. ज्वारी, मका, बाजरी, चारा गवत तसेच योग्य परिस्थितीत लुसर्न आणि बरसीम यांसारख्या चारा पिकांचा विचार करता येतो. कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या चारा पिकांची निवड केल्यास पाणीटंचाईच्या काळातही काही प्रमाणात चारा उत्पादन घेता येऊ शकते.
मात्र, प्रत्येक पिकाची निवड करताना जमिनीचा प्रकार, पेरणीचा हंगाम, पाण्याची उपलब्धता आणि जनावरांच्या गरजा विचारात घेणे आवश्यक आहे. शेताच्या बांधावर, उपलब्ध मोकळ्या जागेत किंवा योग्य सिंचन असलेल्या क्षेत्रात बहुवार्षिक चारा गवताची लागवड केल्यास दीर्घकालीन चारा उपलब्धतेला मदत होऊ शकते.
मुरघास निर्मिती ठरणार प्रभावी उपाय
पावसाळ्यात किंवा चारा मुबलक उपलब्ध असताना त्याचे योग्य जतन केले, तर टंचाईच्या काळात मोठा दिलासा मिळू शकतो. यासाठी मुरघास अर्थात सायलेज निर्मिती हा प्रभावी पर्याय आहे. मका, ज्वारी आणि इतर योग्य हिरव्या चारा पिकांपासून शास्त्रीय पद्धतीने मुरघास तयार करता येतो.
चारा योग्य अवस्थेत कापणे, त्याचे बारीक तुकडे करणे, हवाबंद पद्धतीने साठवणे आणि साठवणुकीदरम्यान हवा आत जाणार नाही याची काळजी घेणे महत्त्वाचे असते. योग्य पद्धतीने तयार केलेला मुरघास टंचाईच्या काळात जनावरांना पोषक चारा पुरविण्यास मदत करतो. शेतकरी गट, दूध उत्पादक संस्था आणि सहकारी संस्थांच्या माध्यमातून सामूहिक मुरघास निर्मिती केल्यास खर्च कमी करण्याची संधीही उपलब्ध होऊ शकते.
उपलब्ध चाऱ्याचा काटकसरीने वापर
चाराटंचाईच्या परिस्थितीत चाऱ्याची नासाडी रोखणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. कापणी, वाहतूक आणि साठवणुकीदरम्यान चारा वाया जाणार नाही याची काळजी घेतली पाहिजे. जनावरांना त्यांच्या वय, वजन, दूध उत्पादन आणि शारीरिक गरजेनुसार संतुलित आहार देणे आवश्यक आहे. हिरवा चारा, सुका चारा आणि पशुखाद्य यांचे प्रमाण पशुवैद्यक किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार ठरवावे.
उपलब्ध चाऱ्याचा योग्य वापर करण्यासाठी चारा कुट्टी यंत्राचा उपयोग करता येतो. चाऱ्याचे योग्य आकारमान केल्यामुळे जनावरांना तो खाणे सोपे जाते आणि चाऱ्याची नासाडी कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, केवळ चारा कमी देऊन खर्च कमी करण्याचा प्रयत्न केल्यास जनावरांच्या पोषणावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
पाणीटंचाईच्या काळात पर्यायी व्यवस्था
पाण्याची कमतरता निर्माण झाल्यास चारा पिकांचे उत्पादन घटण्याची शक्यता असते. अशा वेळी उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर, ठिबक किंवा इतर योग्य सिंचन पद्धतींचा अवलंब आणि कमी पाण्यात उत्पादन देणाऱ्या पिकांचे नियोजन महत्त्वाचे ठरते. शेतकऱ्यांनी पाण्याची उपलब्धता निश्चित केल्यानंतरच चारा पिकांचे क्षेत्र वाढविण्याचा निर्णय घ्यावा.
तसेच शेतातील पिकांचे अवशेष, कडधान्यांचे योग्य व सुरक्षित अवशेष आणि इतर उपलब्ध चारा स्रोतांचा पशुखाद्य म्हणून वापर करण्यापूर्वी त्यांची पौष्टिकता व सुरक्षितता तपासणे आवश्यक आहे. बुरशी लागलेला, कुजलेला किंवा विषारी घटकांचा धोका असलेला चारा जनावरांना देऊ नये.
गावपातळीवर चारा बँक उभारण्याची गरज
संभाव्य चाराटंचाईचा सामना करण्यासाठी गावपातळीवर चारा बँक उभारण्याचा पर्याय उपयुक्त ठरू शकतो. चारा मुबलक असताना त्याचे संकलन आणि योग्य साठवणूक करून गरजेच्या काळात पशुपालकांना उपलब्ध करून देता येऊ शकते. यासाठी ग्रामपंचायत, पशुसंवर्धन विभाग, दूध उत्पादक संस्था, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि स्थानिक सहकारी संस्थांमध्ये समन्वय आवश्यक आहे.
गावातील पशुधनाची संख्या, उपलब्ध चाऱ्याचा साठा आणि संभाव्य गरज यांची नोंद ठेवल्यास वितरणाचे नियोजन अधिक परिणामकारक होऊ शकते. चारा बँकेची अंमलबजावणी करताना साठवणुकीची जागा, वाहतूक, गुणवत्ता आणि खर्च यांचा विचार करणे गरजेचे आहे.
पशुसंवर्धन विभागाची भूमिका महत्त्वाची
चाराटंचाई रोखण्यासाठी केवळ शेतकऱ्यांचे प्रयत्न पुरेसे नसून संबंधित यंत्रणांचा समन्वयही आवश्यक आहे. पशुसंवर्धन विभागाने चाऱ्याची उपलब्धता आणि संभाव्य मागणी यांचा आढावा घेणे, पशुपालकांना चारा पिकांच्या लागवडीबाबत मार्गदर्शन करणे आणि मुरघास निर्मितीचे प्रशिक्षण देणे यांसारख्या उपाययोजनांवर भर देणे उपयुक्त ठरू शकते.
टंचाईची शक्यता असलेल्या भागांची वेळेत ओळख करून आवश्यकतेनुसार चारा पुरवठा आणि वाहतुकीचे नियोजन करणेही महत्त्वाचे आहे. शेतकऱ्यांनी उपलब्ध शासकीय योजना, अनुदान आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांची माहिती संबंधित कार्यालयाकडून घ्यावी. कोणतीही मदत किंवा योजना लागू असल्याचे गृहीत न धरता तिच्या पात्रता अटी आणि उपलब्धतेची खात्री करून घेणे आवश्यक आहे.
दीर्घकालीन नियोजनातून पशुपालनाला आधार
चाराटंचाई ही केवळ जनावरांच्या खाद्याची समस्या नसून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी आणि दूध उत्पादनाशी संबंधित बाब आहे. चाऱ्याची कमतरता वाढल्यास पशुपालकांचा खर्च वाढू शकतो आणि उत्पन्नावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे चारा उत्पादन, साठवणूक, संतुलित पशुआहार, पाणी व्यवस्थापन आणि सामूहिक चारा बँक यांचा समावेश असलेला कृती आराखडा प्रभावीपणे राबविणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांनी वर्षभराच्या चाऱ्याचा अंदाज घेऊन नियोजन करावे आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करावा. वेळेत तयारी, शास्त्रीय मार्गदर्शन आणि प्रशासन व पशुपालकांमधील समन्वय यांच्या माध्यमातून चाराटंचाईची तीव्रता कमी करून पशुधनाचे संरक्षण करणे शक्य होऊ शकते.
चारा टंचाई निर्माण झाल्यानंतर उपाय शोधण्यापेक्षा चारा मुबलक असतानाच उत्पादन, साठवणूक आणि वितरणाचे नियोजन करणे अधिक फायदेशीर ठरते. त्यामुळे प्रत्येक पशुपालकाने आपल्या जनावरांच्या संख्येनुसार चाऱ्याचे वार्षिक नियोजन करून संभाव्य टंचाईचा सामना करण्यासाठी आतापासूनच तयारी करावी.
