शेती आणि सौरऊर्जा उत्पादनाचा एकाच जमिनीवर दुहेरी फायदा; शाश्वत कृषी व्यवस्थेकडे महत्त्वपूर्ण पाऊल
शेतीतील वाढता उत्पादन खर्च, बदलते हवामान आणि ऊर्जेची वाढती गरज या आव्हानांवर मात करण्यासाठी आता आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत घेतली जात आहे. याच पार्श्वभूमीवर ‘ॲग्रिव्होल्टाइक’ अर्थात कृषी आणि सौरऊर्जा उत्पादनाचा एकत्रित वापर करणाऱ्या संशोधन प्रकल्पाला सुरुवात झाली आहे.
या संकल्पनेत एकाच शेतजमिनीवर पिकांची लागवड करतानाच सौरऊर्जा निर्मिती केली जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना जमिनीचा अधिक कार्यक्षम वापर करून उत्पन्नाचे अतिरिक्त साधन उपलब्ध होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
ॲग्रिव्होल्टाइक पद्धतीमध्ये शेतात विशिष्ट उंचीवर सौर पॅनेल बसविले जातात आणि त्यांच्या खाली किंवा मधल्या जागेत पिकांची लागवड केली जाते. पॅनेलची उंची, त्यातील अंतर, सूर्यप्रकाशाची उपलब्धता आणि पिकांची गरज यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करून संपूर्ण रचना तयार केली जाते.
पारंपरिक सौरऊर्जा प्रकल्पासाठी जमीन केवळ वीज निर्मितीसाठी वापरली जाते; मात्र ॲग्रिव्होल्टाइक प्रणालीमध्ये त्याच जमिनीवर शेती आणि वीज निर्मिती हे दोन्ही उपक्रम एकाच वेळी शक्य होतात.
या संशोधन प्रकल्पाचा प्रमुख उद्देश विविध पिकांवर सौर पॅनेलच्या सावलीचा होणारा परिणाम अभ्यासणे हा आहे. सर्व पिकांना समान प्रमाणात सूर्यप्रकाशाची गरज नसते. काही पिके अंशतः सावलीतही चांगली वाढू शकतात, तर काही पिकांसाठी पुरेसा थेट सूर्यप्रकाश आवश्यक असतो.
त्यामुळे भाजीपाला, चारा पिके, औषधी वनस्पती आणि इतर योग्य पिकांच्या वाढीवर संशोधन केले जाणार आहे. पिकांची वाढ, उत्पादन, गुणवत्तेसह मातीतील आर्द्रता आणि तापमानातील बदलांचाही अभ्यास या प्रकल्पात महत्त्वाचा ठरणार आहे.
वाढत्या तापमानामुळे आणि अनियमित पावसामुळे शेतीसमोरील आव्हाने अधिक गंभीर होत आहेत. अशा परिस्थितीत सौर पॅनेलमुळे निर्माण होणारी अंशतः सावली काही पिकांसाठी उपयुक्त ठरू शकते. थेट सूर्यप्रकाशाची तीव्रता कमी झाल्यास जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे सिंचनासाठी लागणाऱ्या पाण्याची बचत होऊ शकते. विशेषतः उष्ण आणि कोरड्या भागांमध्ये ही पद्धत शेतीसाठी महत्त्वपूर्ण पर्याय ठरू शकते.
या प्रकल्पाचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे शेतकऱ्यांसाठी उत्पन्नाचे विविधीकरण. पिकांच्या उत्पादनातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाबरोबरच सौरऊर्जा निर्मितीमधूनही आर्थिक लाभ मिळू शकतो. तयार होणारी वीज सिंचन पंप, शेतातील विविध यंत्रसामग्री किंवा इतर कृषी कामांसाठी वापरणे शक्य होऊ शकते.
योग्य धोरणात्मक आणि आर्थिक मॉडेल विकसित झाल्यास अतिरिक्त वीज विक्रीतूनही उत्पन्नाचा मार्ग खुला होऊ शकतो.
तथापि, ॲग्रिव्होल्टाइक पद्धतीची अंमलबजावणी करताना काही तांत्रिक आव्हानेही आहेत. सौर पॅनेलची उंची, रचना, खांबांमधील अंतर आणि शेतीसाठी यंत्रसामग्रीला आवश्यक असलेली जागा यांचा योग्य विचार करावा लागणार आहे. पॅनेलची सावली दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळेत बदलत असल्याने पिकांना मिळणाऱ्या प्रकाशाचे नियोजन करणेही आवश्यक आहे.
त्यामुळे स्थानिक हवामान, मातीचा प्रकार आणि पिकांच्या गरजेनुसार स्वतंत्र आराखडा तयार करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
संशोधनातून कोणती पिके या प्रणालीसाठी अधिक उपयुक्त आहेत, किती अंतरावर आणि किती उंचीवर पॅनेल बसवावेत, तसेच पिकांच्या उत्पादनावर त्याचा कितपत परिणाम होतो, याबाबत स्पष्ट माहिती उपलब्ध होण्यास मदत होईल.
केवळ सौर पॅनेल बसविणे म्हणजे ॲग्रिव्होल्टाइक शेती नव्हे, तर शेती आणि ऊर्जा उत्पादन यांच्यात संतुलन राखणारी वैज्ञानिक रचना विकसित करणे हा या तंत्रज्ञानाचा मुख्य आधार आहे.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्यासाठी अशा संशोधन प्रकल्पांचे महत्त्व वाढत आहे. शेतकऱ्यांना कमी क्षेत्रातून अधिक आणि स्थिर उत्पन्न मिळावे, पाण्याचा कार्यक्षम वापर व्हावा आणि स्वच्छ ऊर्जेचे उत्पादन वाढावे, या तिन्ही उद्दिष्टांना ॲग्रिव्होल्टाइक पद्धत हातभार लावू शकते.
मात्र या तंत्रज्ञानाचा व्यापक प्रसार करण्यापूर्वी विविध भौगोलिक आणि हवामान परिस्थितींमध्ये त्याची परिणामकारकता तपासणे आवश्यक आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात शेती ही केवळ अन्नधान्य आणि कृषी उत्पादनापुरती मर्यादित राहणार नाही. शेतीक्षेत्रातून ऊर्जा निर्मिती, जलसंधारण, कार्बन व्यवस्थापन आणि पर्यावरणपूरक उपक्रम यांनाही मोठे महत्त्व प्राप्त होईल.
ॲग्रिव्होल्टाइक प्रणाली ही अशाच बहुआयामी शेती व्यवस्थेचे उदाहरण ठरू शकते. आधुनिक संशोधन, योग्य तंत्रज्ञान आणि शेतकऱ्यांना परवडणारी आर्थिक रचना यांची सांगड घातल्यास या पद्धतीमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही नवी दिशा मिळू शकते.
‘ॲग्रिव्होल्टाइक’ संशोधन प्रकल्पाला मिळालेली सुरुवात ही शेती आणि ऊर्जा क्षेत्राच्या संगमातील महत्त्वपूर्ण पाऊल मानले जात आहे. एकाच जमिनीवर अन्न आणि ऊर्जा उत्पादनाचा समतोल साधण्याची ही संकल्पना भविष्यातील शेतीसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
संशोधनातून मिळणारे निष्कर्ष शेतकऱ्यांसाठी व्यवहार्य तंत्रज्ञानात रूपांतरित झाल्यास बदलत्या हवामानाच्या काळात अधिक टिकाऊ, ऊर्जा-सक्षम आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम शेतीचा नवा मार्ग खुला होण्याची अपेक्षा आहे.
