पावसाळ्यातील रिमझिम पाऊस शेतीसाठी अनेकदा पोषक ठरत असला, तरी सततची आर्द्रता पिकांवरील किडी आणि रोगांच्या वाढीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करू शकते.
अशा परिस्थितीत रासायनिक कीटकनाशकांचा अतिरेकी वापर करण्याऐवजी जैविक नियंत्रण पद्धतींचा अवलंब केल्यास पिकांचे सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक संरक्षण करता येते. विशेषतः रिमझिम पावसाच्या काळात योग्य नियोजन करून जैविक घटकांचा वापर केल्यास रोग व किडींचा प्रादुर्भाव नियंत्रणात ठेवणे शक्य होते.
सततच्या पावसामुळे जमिनीत ओलावा वाढतो आणि वातावरणातील आर्द्रता कायम राहते. या परिस्थितीचा परिणाम अनेक पिकांवर होऊन बुरशीजन्य रोग, मुळकूज, करपा, पानांवरील डाग तसेच रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पिकाची नियमित पाहणी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सुरुवातीच्या अवस्थेत रोग किंवा किडीची लक्षणे ओळखल्यास कमी खर्चात आणि प्रभावीपणे जैविक नियंत्रण करणे शक्य होते.
जैविक नियंत्रणामध्ये उपयुक्त सूक्ष्मजीव, जैविक कीटकनाशके, जैविक बुरशीनाशके तसेच मित्रकिडींचा वापर केला जातो. ट्रायकोडर्मा, प्युडोमोनास आणि बॅसिलससारखे उपयुक्त सूक्ष्मजीव काही बुरशीजन्य रोगांच्या व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.
हे घटक रोगकारक सूक्ष्मजीवांच्या वाढीला मर्यादा घालण्यास मदत करतात आणि वनस्पतींची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती वाढविण्यासही हातभार लावतात.
किडींच्या नियंत्रणासाठी जैविक कीटकनाशकांचा वापर हा देखील प्रभावी पर्याय ठरत आहे. बॅसिलस थुरिंजिएन्सिससारख्या जैविक घटकांचा उपयोग काही अळीवर्गीय किडींच्या व्यवस्थापनासाठी केला जातो.
त्याचप्रमाणे बिव्हेरिया बॅसियाना, मेटारायझियम आणि व्हर्टिसिलियमसारख्या जैविक घटकांचा वापर विविध किडींच्या नियंत्रणासाठी कृषी क्षेत्रात केला जातो. मात्र, कोणत्या पिकासाठी आणि कोणत्या किडीच्या नियंत्रणासाठी कोणता घटक योग्य आहे, याची माहिती घेऊनच त्यांचा वापर करणे आवश्यक आहे.
रिमझिम पावसाच्या काळात जैविक फवारणी करताना हवामानाचा अंदाज घेणे महत्त्वाचे ठरते. जोरदार पाऊस पडत असताना केलेली फवारणी वाहून जाण्याची शक्यता असते आणि त्यामुळे अपेक्षित परिणाम मिळत नाही. त्यामुळे पाऊस थांबल्यानंतर किंवा काही काळ कोरडे वातावरण उपलब्ध असताना फवारणी करावी.
फवारणीनंतर पुरेसा वेळ मिळाल्यास जैविक घटक पिकाच्या पानांवर आणि संबंधित भागांवर योग्य प्रकारे कार्य करू शकतात.
शेतकऱ्यांनी फक्त फवारणीवर अवलंबून न राहता एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे गरजेचे आहे. शेतात पाण्याचा निचरा योग्य ठेवणे, रोगग्रस्त पाने किंवा झाडांचे भाग वेळेवर काढून नष्ट करणे, तण नियंत्रण करणे आणि पिकामध्ये योग्य अंतर राखणे या उपाययोजनाही तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.
जास्त आर्द्रतेमुळे रोगांचा प्रसार वाढू नये म्हणून शेतात हवा खेळती राहील, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
मातीजन्य रोगांच्या नियंत्रणासाठी पेरणी किंवा लागवडीपूर्वी जैविक घटकांचा वापर करण्याची पद्धतही फायदेशीर ठरू शकते. सेंद्रिय खत किंवा कुजलेल्या शेणखतामध्ये शिफारशीनुसार जैविक घटक मिसळून जमिनीत दिल्यास उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढण्यास मदत होते.
मात्र, जैविक उत्पादनांचा दर्जा, त्यांची साठवणूक आणि वापराची पद्धत योग्य असणे अत्यंत आवश्यक आहे. निकृष्ट किंवा चुकीच्या पद्धतीने साठवलेल्या उत्पादनांमुळे अपेक्षित परिणाम मिळू शकत नाही.
पावसाळ्यात रासायनिक कीटकनाशके आणि बुरशीनाशकांचा अनावश्यक वापर टाळणेही गरजेचे आहे. वारंवार आणि एकाच प्रकारच्या रसायनांचा वापर केल्यास किडी व रोगकारकांमध्ये प्रतिकारशक्ती विकसित होण्याची शक्यता वाढते. तसेच जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीव आणि मित्रकिडींवरही त्याचा विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
जैविक नियंत्रण पद्धतींचा समतोल आणि शास्त्रीय वापर केल्यास पर्यावरणाचे संरक्षण करतानाच उत्पादनाचा खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
तज्ज्ञांच्या मते, जैविक नियंत्रणाचा सर्वाधिक फायदा मिळवण्यासाठी शेतकऱ्यांनी स्थानिक कृषी अधिकारी, कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार उपाययोजना कराव्यात.
प्रत्येक पिकाची अवस्था, रोग किंवा किडीचा प्रकार, हवामान आणि जमिनीची परिस्थिती वेगवेगळी असल्याने सर्वांसाठी एकच उपाय लागू होत नाही. त्यामुळे रोगाची अचूक ओळख करून शिफारशीनुसार जैविक घटकांचा वापर करणे अधिक परिणामकारक ठरते.
रिमझिम पाऊस आणि वाढलेली आर्द्रता ही शेतीसाठी आव्हानात्मक परिस्थिती असली, तरी योग्य व्यवस्थापनाने नुकसान टाळता येते. नियमित पीक पाहणी, वेळेवर रोग-किडीची ओळख, योग्य निचरा, स्वच्छता आणि शिफारशीनुसार जैविक नियंत्रण या उपायांचा एकत्रित अवलंब केल्यास पिकांचे संरक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकते.
बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शाश्वत आणि पर्यावरणपूरक शेतीकडे वाटचाल करताना जैविक नियंत्रण ही शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची आणि उपयुक्त दिशा ठरू शकते.
