उन्हाळ्याच्या तडाख्यात शेतकरी आणि पिके दोन्ही त्रस्त होतात. तापमान ४० अंश सेल्सिअसच्या वर गेले की जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होतो, पिकांच्या मुळांना ताण येतो आणि उत्पादनावर थेट परिणाम होतो. अशा वेळी “आच्छादन” म्हणजेच मल्चिंग हा उपाय शेतकऱ्यांसाठी जीवनदायी ठरतो. आच्छादन म्हणजे जमिनीवर गवत, पेंढा, प्लास्टिक शीट किंवा सेंद्रिय पदार्थांचा थर देऊन मातीतील ओलावा टिकवून ठेवणे. कृषी तज्ज्ञांच्या मते उन्हाळी पिकांसाठी आच्छादन करणे ही आता पर्याय नसून गरज बनली आहे.
आच्छादनाचे फायदे : उत्पादनात वाढ व खर्चात बचत
आच्छादनामुळे जमिनीतील पाणी बाष्पीभवनाने कमी प्रमाणात निघून जाते. त्यामुळे सिंचनाचे अंतर वाढते आणि पाण्याची बचत होते. उन्हाळ्यातील पिके जसे की भुईमूग, मका, सोयाबीन, भाजीपाला यांना सतत ओलावा आवश्यक असतो. आच्छादनामुळे मातीतील तापमान संतुलित राहते, मुळांना ताण येत नाही आणि पिकांची वाढ सुरळीत होते. याशिवाय आच्छादनामुळे तणांची वाढ कमी होते, म्हणजेच शेतकऱ्यांचा तणनाशकावर होणारा खर्चही घटतो. कृषी संशोधनानुसार आच्छादन केलेल्या शेतात उत्पादन १५ ते २० टक्क्यांनी वाढते.
सेंद्रिय व प्लास्टिक आच्छादन : कोणते योग्य?
शेतकरी बहुधा पेंढा, गवत, ऊसाच्या पाचटाचा वापर करून सेंद्रिय आच्छादन करतात. हे सहज उपलब्ध असल्याने खर्च कमी होतो आणि जमिनीची सुपीकता वाढते. दुसरीकडे प्लास्टिक मल्चिंग शीट्स आधुनिक शेतीत लोकप्रिय होत आहेत. काळ्या रंगाच्या प्लास्टिक शीटमुळे सूर्यकिरण थेट जमिनीवर पडत नाहीत, तणांची वाढ थांबते आणि ओलावा टिकतो. मात्र प्लास्टिकचा पर्यावरणावर परिणाम होतो, त्यामुळे त्याचा योग्य निपटारा करणे आवश्यक आहे. तज्ज्ञांचे मत आहे की शेतकऱ्यांनी सेंद्रिय आच्छादनाला प्राधान्य द्यावे, पण जिथे भाजीपाला किंवा फळबागेतील उत्पादन वाढवायचे आहे तिथे प्लास्टिक मल्चिंग उपयुक्त ठरते.
शेतकऱ्यांसाठी मार्गदर्शन : उन्हाळ्यातील पिके व आच्छादन तंत्र
उन्हाळ्यातील पिकांसाठी आच्छादन करताना काही बाबी लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. आच्छादनाचा थर ५ ते ७ सेंटीमीटर जाड असावा, जेणेकरून मातीतील ओलावा टिकून राहील. सिंचनानंतर लगेच आच्छादन करावे, अन्यथा माती कोरडी राहते. भुईमूग, मका, सोयाबीन यांसारख्या पिकांसाठी पेंढ्याचे आच्छादन उत्तम ठरते. भाजीपाला पिकांसाठी प्लास्टिक मल्चिंग शीट्स वापरल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते. फळबागेत आच्छादनामुळे झाडांच्या मुळांना थंडावा मिळतो आणि फळांची गुणवत्ता सुधारते. कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना उन्हाळ्यातील पिकांसाठी आच्छादनाचा अवलंब करण्याचे आवाहन केले आहे.
निष्कर्ष : शाश्वत शेतीसाठी आच्छादन अनिवार्य
उन्हाळ्याच्या कठीण परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी आच्छादन तंत्राचा अवलंब करणे ही काळाची गरज आहे. पाणीटंचाई, वाढते तापमान आणि उत्पादनातील घट यावर मात करण्यासाठी आच्छादन हा सोपा, किफायतशीर आणि परिणामकारक उपाय आहे. कृषी तज्ज्ञांचे मत आहे की आच्छादनामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च कमी होतो, उत्पादन वाढते आणि जमिनीची सुपीकता टिकून राहते. त्यामुळे शाश्वत शेतीसाठी आच्छादन हा महत्त्वाचा टप्पा ठरतो. उन्हाळी पिकांसाठी आच्छादन आवश्यक आहे हे आता सर्व शेतकऱ्यांनी लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
