पावसाची अनिश्चितता, पाण्याची कमतरता आणि वाढते उत्पादन खर्च यामुळे यंदाच्या रब्बी हंगामात शेतकऱ्यांसमोर पीक निवडीचे मोठे आव्हान आहे. अशा परिस्थितीत कमी पाण्यात तग धरून उत्पादन देणारे पीक म्हणून रब्बी ज्वारीचा पर्याय महत्त्वाचा ठरतो.
मात्र दुष्काळी परिस्थितीत ज्वारीची लागवड करताना योग्य वाण, जमिनीची निवड, पेरणीची वेळ, उपलब्ध ओलावा आणि खत व्यवस्थापन याकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. योग्य नियोजन केल्यास मर्यादित पाणीसाठ्यातही ज्वारीचे समाधानकारक उत्पादन घेता येऊ शकते.
दुष्काळी परिस्थितीत सर्वप्रथम शेतकऱ्यांनी पाण्याची उपलब्धता आणि जमिनीतील ओलावा तपासूनच पेरणीचा निर्णय घ्यावा. हलकी, उथळ किंवा पाण्याचा निचरा न होणारी जमीन टाळून मध्यम ते भारी, चांगली ओलावा धरून ठेवणारी जमीन ज्वारीसाठी निवडणे फायदेशीर ठरते.
मागील पिकाची काढणी झाल्यानंतर जमिनीची योग्य मशागत करून पेरणीपूर्वी शेतात उपलब्ध ओलावा जपणे महत्त्वाचे आहे. अनावश्यक खोल मशागत टाळल्यास जमिनीतील पाणी बाष्पीभवनाने कमी होण्याचे प्रमाण घटवता येते.
पेरणीची वेळ ही उत्पादनासाठी निर्णायक बाब आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा उपलब्ध झाल्यानंतरच पेरणी करावी. कोरड्या जमिनीत केवळ पाऊस येईल या अपेक्षेवर पेरणी केल्यास उगवण विस्कळीत होण्याचा धोका असतो.
त्यामुळे पेरणीच्या वेळी जमिनीत पुरेशी ओल असणे आवश्यक आहे. उपलब्ध पाण्याचा साठा अत्यंत कमी असल्यास पूर्ण क्षेत्रावर ज्वारी घेण्याऐवजी उपलब्ध पाण्यानुसार क्षेत्राचे नियोजन करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
दुष्काळी भागात कमी कालावधीत येणाऱ्या आणि स्थानिक हवामानाला अनुकूल वाणांची निवड करणे महत्त्वाचे आहे. आपल्या भागासाठी शिफारस केलेल्या रब्बी ज्वारीच्या वाणांपैकी दुष्काळ सहनशील आणि उत्पादनक्षम वाणांची निवड करावी.
प्रमाणित व प्रक्रिया केलेले बियाणे वापरल्यास उगवण चांगली होण्यास मदत होते. पेरणीपूर्वी बियाण्याची उगवण क्षमता तपासणे आणि आवश्यक असल्यास कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करणे फायदेशीर ठरते.
पेरणीची पद्धत आणि अंतरही दुष्काळी व्यवस्थापनात महत्त्वाचे आहे. योग्य अंतरावर पेरणी केल्यास प्रत्येक रोपाला उपलब्ध पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाश पुरेशा प्रमाणात मिळतो. दाट पेरणी केल्यास पाण्यासाठी रोपांमध्ये स्पर्धा वाढते आणि पाण्याची कमतरता असताना उत्पादनावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे शिफारस केलेल्या अंतरावर पेरणी करून योग्य रोपसंख्या राखणे आवश्यक आहे. उगवणीनंतर अतिरिक्त रोपे काढून टाकल्यास उपलब्ध ओलाव्याचा कार्यक्षम वापर करता येतो.
दुष्काळात खतांचा संतुलित वापर करणे अत्यंत गरजेचे आहे. जमिनीची तपासणी करून उपलब्ध अन्नद्रव्यांच्या आधारे खत व्यवस्थापन करणे अधिक परिणामकारक ठरते. पेरणीच्या वेळी आवश्यक प्रमाणात स्फुरद व पालाश देणे आणि नत्राचा वापर परिस्थितीनुसार करणे योग्य आहे.
मात्र जमिनीत पुरेसा ओलावा नसताना मोठ्या प्रमाणात नत्रखत देणे टाळावे. ओलावा उपलब्ध झाल्यानंतरच शिफारशीनुसार नत्राचा हप्ता दिल्यास पिकाला त्याचा चांगला उपयोग होतो.
तण नियंत्रणाकडे दुर्लक्ष केल्यास दुष्काळात उत्पादनाला मोठा फटका बसू शकतो. पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तण आणि ज्वारीच्या रोपांमध्ये पाणी व अन्नद्रव्यांसाठी तीव्र स्पर्धा होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या काळात वेळेवर कोळपणी, डवरणी किंवा गरजेनुसार शिफारशीत तणनियंत्रण पद्धतीचा अवलंब करावा.
शेत तणमुक्त ठेवल्यास उपलब्ध पाण्याचा मोठा हिस्सा मुख्य पिकाला मिळतो आणि जमिनीतील ओलावा जास्त काळ टिकवून ठेवण्यास मदत होते.
दुष्काळी परिस्थितीत आंतरमशागत ही केवळ तण नियंत्रणासाठी नव्हे तर ओलावा संवर्धनासाठीही महत्त्वाची आहे. योग्य वेळी कोळपणी केल्यास जमिनीच्या पृष्ठभागावर तयार होणारी भेग कमी करता येते आणि पाण्याची अनावश्यक हानी रोखता येते. उपलब्ध साधनांनुसार आंतरमशागत करून जमिनीची वरची पातळ थर सैल ठेवणे फायदेशीर ठरते.
पिकाच्या मुळाभोवती मातीची योग्य भर दिल्यास मुळांची वाढ सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
पाणी उपलब्ध असल्यास ते नियोजनबद्ध पद्धतीने देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. दुष्काळात प्रत्येक पाण्याची किंमत असल्याने वारंवार कमी प्रमाणात पाणी देण्यापेक्षा पिकाच्या संवेदनशील अवस्थांमध्ये उपलब्ध पाण्याचा योग्य वापर करावा. ज्वारीच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये पाण्याची कमतरता झाल्यास उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे उपलब्ध पाणीसाठा, जमिनीचा प्रकार आणि हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन सिंचनाचे नियोजन करणे गरजेचे आहे.
रब्बी ज्वारीमध्ये किडी आणि रोगांचे नियमित निरीक्षण करणेही आवश्यक आहे. दुष्काळामुळे पिकावर ताण आल्यास काही किडींचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पिकाची पाने, खोड, कणसे आणि वाढीची अवस्था नियमित तपासावी.
सुरुवातीच्या टप्प्यात प्रादुर्भाव आढळल्यास कृषी विभाग किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करावा. विनाकारण कीटकनाशकांची फवारणी न करता गरजेनुसारच उपाययोजना करणे उत्पादन खर्च कमी करण्यासाठीही महत्त्वाचे आहे.
दुष्काळी परिस्थितीत ज्वारीसोबत उपलब्ध चाऱ्याचे नियोजनही शेतकऱ्यांनी करावे. ज्वारी हे धान्याबरोबरच पशुधनासाठी महत्त्वाचे चारा पीक आहे.
मात्र चाऱ्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या ज्वारीच्या पिकाची अवस्था आणि सुरक्षितता लक्षात घेणे आवश्यक आहे.अतिताणाच्या परिस्थितीत किंवा विशिष्ट अवस्थेतील हिरव्या ज्वारीचा पशुखाद्यासाठी वापर करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे सुरक्षित ठरते.
एकूणच, दुष्काळात रब्बी ज्वारीची लागवड करताना ‘कमी पाणी, योग्य वाण, योग्य वेळ आणि काटेकोर व्यवस्थापन’ हा मंत्र शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवावा. पाण्याची खात्री नसताना मोठ्या क्षेत्रावर पेरणी करण्याऐवजी उपलब्ध संसाधनांनुसार क्षेत्राचे नियोजन करणे अधिक शहाणपणाचे ठरेल.
प्रमाणित बियाणे, योग्य रोपसंख्या, संतुलित खत व्यवस्थापन, वेळेवर तण नियंत्रण आणि उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर केल्यास प्रतिकूल परिस्थितीतही ज्वारीचे उत्पादन टिकवून ठेवता येते. त्यामुळे यंदाच्या रब्बी हंगामात पेरणीपूर्वी ‘आधी पाण्याची खात्री, मगच ज्वारीची लागवड’ हा दृष्टिकोन स्वीकारणे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरू शकते.
