Cotton season : यंदाच्या हंगामात पूर्वहंगामी कापसाचे उत्पादन अपेक्षेपेक्षा जास्त झाले असले तरी बाजारातील घसरणारे दर, वाढलेला उत्पादन खर्च आणि अनिश्चित हवामान यामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक फटका बसला आहे. योग्य वेळी बाजारपेठ न मिळणे, साठवणुकीच्या मर्यादा आणि निर्यातीतील अडथळे यांचा थेट परिणाम कापूस उत्पादकांवर दिसून येतो. परिणामी, कष्टाचे पीक असूनही नफा न मिळाल्याने शेतकरी वर्गात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले असून कापूस उद्योगासमोर टिकाव आणि धोरणात्मक सुधारणा करण्याचे आव्हान उभे राहिले आहे.
मागील हंगामाप्रमाणेच यंदाही कापूस पीक शेतकऱ्यांसाठी तोट्याचे ठरत असल्याचे चित्र आहे. बाजारात अपेक्षित दर न मिळाल्याने तसेच हमीभावाइतकी किंमतही मिळू न शकल्याने कापूस उत्पादकांचा आर्थिक ताण वाढला आहे. वाढता उत्पादन खर्च, रोगराईचा प्रादुर्भाव आणि अतिपावसाचा फटका यामुळे पूर्वहंगामी व बागायती कापसाचे एकरी उत्पादन केवळ तीन ते साडेतीन क्विंटलपर्यंत मर्यादित राहिले, परिणामी खर्चाच्या तुलनेत उत्पन्न अपुरे ठरले आहे. या परिस्थितीमुळे कापूस शेतीची टिकावूता आणि भविष्यातील नियोजनाबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत.
यंदा चांगली उत्पादनक्षमता आणि रोगप्रतिकारक क्षमता असलेला कापूस वाण उपलब्ध होईल, अशी शेतकऱ्यांना अपेक्षा होती; मात्र प्रत्यक्षात ती पूर्ण झालेली दिसत नाही. प्रतिकूल हवामान, रोगराईचा वाढलेला प्रादुर्भाव आणि वाणांची अपेक्षित कामगिरी न झाल्यामुळे कापूस उत्पादनावर मोठा परिणाम झाला आहे. सूत्रांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार खानदेशातील कापूस उत्पादकता प्रतिहेक्टरी सरासरी केवळ ३५० ते ३६० किलोपर्यंत मर्यादित राहण्याची शक्यता असून, यामुळे शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर आणि पुढील हंगामातील नियोजनावर अनिश्चिततेचे सावट निर्माण झाले आहे.
खानदेशात कोरडवाहू कापूस पिकाची परिस्थिती आणखीच बिकट झाल्याचे चित्र आहे. अनेक शेतकऱ्यांना एकरी केवळ एक क्विंटल इतके अत्यल्प उत्पादन हाती आले असून, त्यामुळे आर्थिक तोटा अधिकच वाढला आहे. यंदा खानदेशात सुमारे साडेसात लाख हेक्टर क्षेत्रावर कापूस लागवड करण्यात आली होती, त्यापैकी सुमारे पावणेदोन लाख हेक्टरवर पूर्वहंगामी कापूस पीक घेतले गेले. मात्र प्रतिकूल हवामान, पावसाची अनियमितता आणि वाढत्या खर्चामुळे या मोठ्या लागवडीला अपेक्षित उत्पादन मिळाले नसून कापूस उत्पादकांसमोर गंभीर आव्हान उभे राहिले आहे.
केवळ खानदेशच नव्हे तर देशपातळीवरही कापूस उत्पादनाची स्थिती बिकट असल्याचे स्पष्ट होत आहे. अनेक राज्यांत प्रतिकूल हवामान, अतिवृष्टी-दुष्काळाची चक्रे, रोगराई आणि वाढता उत्पादन खर्च यांचा एकत्रित परिणाम कापूस पिकावर झाला आहे. अपेक्षित उत्पादन न मिळाल्याने आणि बाजारात समाधानकारक दर न मिळाल्यामुळे कापूस उत्पादक शेतकरी आर्थिक अडचणीत सापडले असून, या परिस्थितीचा परिणाम कापूस उद्योग, निर्यात आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरही जाणवू लागला आहे.
देशात कापसाचे उत्पादन सातत्याने घटताना दिसत असून यंदा एकूण उत्पादन ३०० ते ३१० लाख गाठीपर्यंत (एक गाठ म्हणजे १७० किलो कापूस) मर्यादित राहण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. कापूस लागवडीखालील क्षेत्रफळाच्या बाबतीत भारत जगात अग्रस्थानी असला तरी उत्पादनक्षमतेच्या दृष्टीने मात्र तो सातत्याने मागे पडत आहे. मागील तीन वर्षांपासून हवामानातील अस्थिरता, रोगराई, वाढता उत्पादन खर्च आणि अपेक्षित तंत्रज्ञानाचा अभाव यांचा एकत्रित परिणाम कापूस उत्पादनावर होत असून, त्यामुळे शेतकरी आणि कापूस उद्योग दोन्हींसमोर दीर्घकालीन आव्हाने उभी राहिली आहेत.
पंजाब, गुजरात, मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि हरियाणा या राज्यांमध्ये कापसाखालील मोठे क्षेत्र ओलिताखाली असले तरी तेथील कापूस उत्पादनालाही यंदा मोठा फटका बसला आहे. रोगराई आणि किडींच्या वाढलेल्या प्रादुर्भावामुळे अपेक्षित उत्पादन मिळाले नसून, परिणामी उत्तरेकडील राज्यांकडून देशात यंदा सुमारे ४० लाख कापूसगाठींचा (एक गाठ म्हणजे १७० किलो कापूस) पुरवठाही होण्याची शक्यता कमी आहे. या घसरणीचा परिणाम देशांतर्गत कापूस उपलब्धता, दर आणि वस्त्रोद्योगावरही जाणवण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
यंदा अनेक भागांत कापूस उत्पादन सरासरी एकरी केवळ तीन क्विंटलपर्यंतच मर्यादित राहिल्याचे चित्र आहे. प्रतिकूल हवामान, रोगराई, किडींचा प्रादुर्भाव आणि वाढता उत्पादन खर्च यांचा थेट परिणाम उत्पादनावर झाला असून, अपेक्षेपेक्षा खूपच कमी उतारा शेतकऱ्यांच्या हाती आला आहे. परिणामी खर्चाच्या तुलनेत उत्पन्न अपुरे ठरत असल्याने कापूस शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता आणि भविष्यातील टिकाव याबाबत गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत.
६,८०० रुपये प्रतिक्विंटल या कमाल दरानुसारही एकरी कापसापासून मिळणारे एकूण उत्पन्न केवळ २० हजार ४०० रुपयांपर्यंतच मर्यादित राहिले आहे. बागायती कापूस उत्पादक शेतकऱ्याला सर्व खर्च वजा जाता एक एकरात साधारणतः फक्त ३ हजार २०० रुपये इतकाच नफा उरत असून, अनेक शेतकऱ्यांना प्रत्यक्षात तोटाच सहन करावा लागला आहे. कोरडवाहू कापूस उत्पादकांच्या बाबतीत तर उत्पादन आणि खर्च यांचा ताळमेळच बसत नसल्याने त्यांच्या हाती काहीच उरलेले नाही, अशी गंभीर स्थिती सध्या कापूस शेतीत दिसून येत आहे.
