ग्रामीण भागातील अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी शेतीसोबत पूरक व्यवसाय हा उत्पन्नाचा महत्त्वाचा आधार ठरत आहे. विशेषतः देशी कोंबडीपालन हा व्यवसाय कमी भांडवलात सुरू करता येतो आणि त्यातून स्थिर उत्पन्न मिळते. महाराष्ट्रातील अनेक माळी समाजातील शेतकरी आता या व्यवसायाकडे वळत असून, त्यातून त्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळत आहे.
उत्पन्नाचा नवा आधार
अल्पभूधारक शेतकऱ्यांकडे साधारणतः १ ते २ एकर शेती असते. या मर्यादित जमिनीतून केवळ शेतीवर अवलंबून राहणे कठीण जाते. त्यामुळे पूरक व्यवसाय म्हणून देशी कोंबडीपालनाचा पर्याय त्यांनी स्वीकारला आहे. देशी कोंबड्यांचे पालन हे कमी खर्चिक असून, त्यांना बाजारात चांगली मागणी आहे. अंडी, मांस आणि पिल्ले विक्रीतून शेतकऱ्यांना दरमहा ८ ते १० हजार रुपयांचे अतिरिक्त उत्पन्न मिळते.
कमी खर्च, जास्त नफा
देशी कोंबडीपालनासाठी मोठ्या शेडची गरज नसते. घराच्या अंगणात किंवा छोट्या जागेतही पालन करता येते. कोंबड्यांना स्थानिक धान्य, भाजीपाला, तसेच शेतातील उरलेले अन्नधान्य दिले जाते. त्यामुळे खाद्य खर्च कमी होतो. रोगप्रतिकारक शक्ती जास्त असल्याने देशी कोंबड्या लवकर आजारी पडत नाहीत. परिणामी औषधोपचाराचा खर्चही कमी होतो.
महिलांसाठी रोजगाराची संधी
या व्यवसायात महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर दिसून येतो. घरकामासोबत महिलांना कोंबडीपालन सहज करता येते. अंडी गोळा करणे, खाद्य देणे, पिल्लांची देखभाल करणे या कामांतून महिलांना रोजगार मिळतो. त्यामुळे ग्रामीण महिलांना आर्थिक स्वावलंबनाची संधी मिळते. अनेक स्वयंसेवी संस्था महिलांना प्रशिक्षण देऊन त्यांना या व्यवसायाशी जोडत आहेत.
बाजारपेठेतील मागणी
शहरी भागात देशी कोंबडीच्या अंड्यांना आणि मांसाला मोठी मागणी आहे. पोषणमूल्य जास्त असल्याने ग्राहक देशी कोंबडीला प्राधान्य देतात. त्यामुळे शेतकऱ्यांना बाजारपेठेत चांगला दर मिळतो. काही ठिकाणी शेतकरी गटाने एकत्र येऊन थेट बाजारपेठेत विक्री सुरू केली आहे. यामुळे मध्यस्थांचा खर्च कमी होऊन शेतकऱ्यांना अधिक नफा मिळतो.
शाश्वत विकासाचा मार्ग
देशी कोंबडीपालनामुळे अल्पभूधारक शेतकऱ्यांना स्थिर उत्पन्न मिळते, महिलांना रोजगार मिळतो आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते. हा व्यवसाय पर्यावरणपूरक असून, शाश्वत विकास साधण्यासाठी उपयुक्त ठरतो. सरकारने या व्यवसायाला प्रोत्साहन दिल्यास ग्रामीण भागातील बेरोजगारी कमी होऊन शेतकऱ्यांचे जीवनमान उंचावेल.
