टोमॅटो पिकावर विषाणूजन्य रोगांचा विळखा , शेतकऱ्यांसाठी नियंत्रणाचे नवे मार्ग !
टोमॅटो हे महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचे महत्त्वाचे नगदी पीक आहे. परंतु गेल्या काही वर्षांत विषाणूजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वाढत चालला आहे. विशेषतः टोमॅटो लीफ कर्ल व्हायरस, टोमॅटो मोज़ॅक व्हायरस आणि टोमॅटो यलो लीफ कर्ल व्हायरस यांसारख्या रोगांमुळे उत्पादनात मोठी घट होते. शेतकऱ्यांना यामुळे आर्थिक तोटा सहन करावा लागतो. या पार्श्वभूमीवर विषाणूजन्य रोगांचे नियंत्रण कसे करावे, यावर सविस्तर माहिती देणे आवश्यक आहे.
रोगांचे स्वरूप आणि लक्षणे
टोमॅटो पिकात विषाणूजन्य रोगांची लक्षणे सुरुवातीला पानांवर दिसतात. पाने वाकडी-तिकडी होणे, पिवळसर डाग पडणे, वाढ खुंटणे, फुलांची संख्या कमी होणे आणि फळे लहान राहणे ही प्रमुख लक्षणे आहेत. काही वेळा संपूर्ण झाडाची वाढ थांबते. या रोगांचा प्रसार प्रामुख्याने पांढरी माशी (Whitefly), मावा (Aphids) आणि थ्रिप्स या कीटकांद्वारे होतो.
नियंत्रणासाठी उपाययोजना
विषाणूजन्य रोगांवर थेट औषधोपचार उपलब्ध नसतात. त्यामुळे प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
प्रतिरोधक जातींची निवड – रोगप्रतिकारक टोमॅटो जातींची लागवड करावी.
पिकांचे फेरपालट (Crop Rotation) – सलग टोमॅटो किंवा मिरची पिके घेऊ नयेत.
स्वच्छता व निंदणी – शेतातील तण काढून टाकावे, कारण तण हे विषाणूचे आश्रयस्थान असते.
कीटक नियंत्रण – पांढरी माशी व मावा नियंत्रणासाठी चिकट सापळे (Sticky Traps) लावावेत.
जैविक उपाय – नीम तेल, कडुनिंब अर्क यांचा फवारणीसाठी वापर करावा.
रोगग्रस्त झाडे काढून टाकणे – सुरुवातीला रोगग्रस्त झाडे उपटून नष्ट करावीत.
शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक परिणाम
विषाणूजन्य रोगांमुळे उत्पादनात ३० ते ७० टक्क्यांपर्यंत घट होऊ शकते. यामुळे बाजारात टोमॅटोचे दर वाढतात, पण शेतकऱ्यांना त्याचा फायदा मिळत नाही. कारण उत्पादनच कमी होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी रोग नियंत्रणासाठी वेळेवर उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. कृषी विभागाच्या आकडेवारीनुसार, योग्य प्रतिबंधात्मक उपाय केल्यास उत्पादनात २० ते ३० टक्के वाढ साधता येते.
भविष्यकालीन दिशा
कृषी संशोधन संस्था विषाणूजन्य रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी नवीन तंत्रज्ञान विकसित करत आहेत. जीनोम एडिटिंग, RNA इंटरफेरन्स यांसारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर करून रोगप्रतिकारक टोमॅटो जाती विकसित करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. तसेच शेतकऱ्यांना मोबाईल अॅप्सद्वारे रोग अलर्ट देण्याची सुविधा उपलब्ध होत आहे. यामुळे शेतकरी वेळेवर उपाययोजना करू शकतात.
निष्कर्ष
टोमॅटो पिकातील विषाणूजन्य रोग हे शेतकऱ्यांसाठी मोठे आव्हान आहे. परंतु योग्य नियोजन, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून या रोगांवर नियंत्रण मिळवता येते. शेतकऱ्यांनी रोगप्रतिकारक जातींची निवड, कीटक नियंत्रण, तण व्यवस्थापन आणि रोगग्रस्त झाडे नष्ट करणे या उपायांचा अवलंब केल्यास उत्पादन टिकवता येते.
