Infestation of pod borers : तुरीवरील शेंगा पोखरणाऱ्या अळीचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी काय करावे ? जाणून घ्या प्रभावी उपाययोजना !

Infestation of pod borers

तूर हे महाराष्ट्रातील प्रमुख कडधान्य पीक असून शेतकऱ्यांच्या आर्थिक उत्पन्नात या पिकाचा मोठा वाटा आहे. मात्र, तूर पिकात फुलोरा आणि शेंगा धरण्याच्या अवस्थेत शेंगा पोखरणाऱ्या अळीचा प्रादुर्भाव झाल्यास उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता असते.

हिरव्या शेंगांमध्ये छिद्र पाडून आतील दाणे खाणाऱ्या या अळीमुळे शेतकऱ्यांचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. शेंगा पोखरणारी अळी प्रामुख्याने हेलिकोव्हर्पा आर्मिजेरा (Helicoverpa armigera) या किडीच्या प्रजातीशी संबंधित असते. या किडीची मादी
पानांवर, कोवळ्या कळ्यांवर आणि फुलांवर अंडी घालते.

अंड्यांतून बाहेर पडणाऱ्या अळ्या सुरुवातीला कोवळी पाने आणि फुले खातात, त्यानंतर शेंगांमध्ये डोके खुपसून आतील दाण्यांवर उपजीविका करतात. परिणामी शेंगांमध्ये छिद्रे दिसू लागतात, दाणे खराब होतात आणि अनेक शेंगा पूर्णपणे निकामी होतात.

विशेष म्हणजे अळीचा प्रादुर्भाव सुरुवातीला लक्षात न आल्यास नियंत्रण करणे अधिक कठीण होते. त्यामुळे तूर उत्पादक शेतकऱ्यांनी पीक फुलोऱ्यात येण्यापूर्वीपासून नियमित निरीक्षण करणे आणि प्रादुर्भावाची लक्षणे दिसताच एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचे
उपाय अवलंबणे आवश्यक आहे.

तुरीवरील शेंगा पोखरणाऱ्या अळीचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी सर्वप्रथम शेताचे नियमित निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. आठवड्यातून किमान दोन वेळा पिकाची पाहणी करून पानांच्या खालच्या बाजूला, फुलांवर आणि कोवळ्या शेंगांवर अंडी किंवा लहान अळ्या
आहेत का, हे तपासावे.

शेंगांवर गोलाकार छिद्रे, अळीची विष्ठा किंवा पोखरलेल्या शेंगा दिसल्यास प्रादुर्भावाची शक्यता लक्षात घ्यावी. शेतामध्ये अळीची संख्या आणि पतंगांची हालचाल समजण्यासाठी फेरोमोन सापळ्यांचा वापर करावा. साधारणपणे हेक्टरी ५ फेरोमोन सापळे निरीक्षणासाठी
लावता येतात.

सापळ्यांमधील ल्यूरची कार्यक्षमता संपल्यानंतर उत्पादकाच्या सूचनेनुसार ते बदलणे आवश्यक आहे. याशिवाय पक्षीथांबे उभारल्यास कीटकभक्षी पक्ष्यांना अळ्या टिपण्यास मदत होते. हेक्टरी साधारण २० पक्षीथांबे उभारण्याचा उपाय उपयुक्त ठरू शकतो.

शेतातील अळ्यांनी बाधित फुले, शेंगा आणि मोठ्या अळ्या शक्य असल्यास हाताने गोळा करून नष्ट कराव्यात. तुरीच्या शेतात तणांचा अनावश्यक प्रादुर्भाव होऊ देऊ नये. तसेच पीक व्यवस्थापन करताना योग्य अंतर, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि वेळेवर
आंतरमशागत याकडे लक्ष दिल्यास पिकाची वाढ चांगली राहते आणि किडीच्या प्रादुर्भावाचे निरीक्षण करणेही सोपे होते.

जैविक पद्धतीने शेंगा पोखरणाऱ्या अळीचे नियंत्रण करणे हा पर्यावरणपूरक आणि उपयुक्त पर्याय आहे. अळीच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत कडुनिंबावर आधारित कीटकनाशकांचा वापर केल्यास अळीची खाद्यग्रहण क्षमता आणि वाढ कमी करण्यास मदत होते.
त्यासाठी शिफारशीनुसार निंबोळी अर्क किंवा नोंदणीकृत अझाडिरॅक्टिन आधारित उत्पादनांचा वापर करता येतो.

याशिवाय बॅसिलस थुरिंजिएन्सिस (Bt) आणि हेलिकोव्हर्पा आर्मिजेरा न्यूक्लिअर पॉलीहेड्रोसिस व्हायरस (HaNPV) यांसारख्या जैविक घटकांचा वापर अळीच्या नियंत्रणासाठी करता येतो. मात्र, हे जैविक उपाय लहान अळ्यांच्या अवस्थेत अधिक परिणामकारक ठरतात.

त्यामुळे अळी मोठी होऊन शेंगांमध्ये शिरण्यापूर्वीच नियंत्रणाची कार्यवाही करणे आवश्यक आहे. शेतात मित्रकीटकांचे संवर्धन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. ट्रायकोग्रामा यांसारखे परोपजीवी कीटक अळीच्या अंड्यांचे नियंत्रण करण्यास मदत करतात.

लेडीबर्ड बीटल, क्रायसोपर्ला आणि इतर उपयुक्त कीटकांचे संरक्षण केल्यास नैसर्गिकरीत्या किडींची संख्या मर्यादित ठेवता येते. अनावश्यक आणि वारंवार रासायनिक फवारण्या केल्यास हे मित्रकीटक नष्ट होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जैविक नियंत्रणाच्या उपायांना
प्राधान्य देऊन गरजेनुसारच पुढील नियंत्रण पद्धतींचा अवलंब करावा.

अळीचा प्रादुर्भाव आर्थिक नुकसान पातळीपर्यंत पोहोचल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने शिफारशीत रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर करावा. तूर पिकावरील शेंगा पोखरणाऱ्या अळीच्या नियंत्रणासाठी एमामेक्टिन बेन्झोएट, क्लोरॅन्ट्रानिलिप्रोल किंवा इतर नोंदणीकृत
प्रभावी कीटकनाशकांचा विचार करता येतो.

मात्र, कोणतेही औषध वापरण्यापूर्वी संबंधित उत्पादन तूर पिकासाठी आणि लक्ष्य किडीसाठी नोंदणीकृत आहे का, याची खात्री करणे अत्यंत आवश्यक आहे. औषधाची मात्रा, पाण्याचे प्रमाण, फवारणीची वेळ आणि प्रतीक्षा कालावधी याबाबत उत्पादनाच्या लेबलवरील
सूचना तसेच स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशींचे काटेकोर पालन करावे.

एकाच गटातील कीटकनाशकांची वारंवार फवारणी टाळावी, कारण त्यामुळे किडींमध्ये कीटकनाशक प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका असतो. शक्यतो वेगवेगळ्या कार्यपद्धती असलेल्या कीटकनाशकांच्या गटांची शिफारशीनुसार फेरपालट करावी.

फवारणी करताना वाऱ्याचा वेग कमी असलेली वेळ निवडावी आणि वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा वापर करावा. मधमाश्यांसारख्या परागीभवन करणाऱ्या कीटकांना हानी पोहोचणार नाही, याचीही काळजी घ्यावी. शेंगांमध्ये अळी शिरल्यानंतर फवारणीची कार्यक्षमता
कमी होऊ शकते, त्यामुळे प्रादुर्भावाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत योग्य उपाययोजना करणे अधिक फायदेशीर ठरते.

तूर पिकाचे अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी केवळ कीटकनाशकांच्या फवारणीवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. पेरणीपासून काढणीपर्यंत एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे ही काळाची गरज आहे. शेतकऱ्यांनी वेळेवर पेरणी, योग्य वाणांची निवड,
शिफारशीनुसार खत व्यवस्थापन आणि पिकाची नियमित पाहणी याकडे विशेष लक्ष द्यावे.

मागील हंगामातील पिकांचे अवशेष, बाधित शेंगा आणि शेतातील किडींचे आश्रयस्थान ठरू शकणारे घटक योग्य पद्धतीने नष्ट करावेत. पीक फुलोऱ्यात येताच फेरोमोन सापळे, पक्षीथांबे आणि जैविक नियंत्रणाचे उपाय सक्रिय करावेत. शेतामध्ये अळीचा प्रादुर्भाव वाढत
असल्याचे दिसल्यास शेजारील शेतकऱ्यांशी समन्वय साधून एकाच वेळी नियंत्रण उपाययोजना करणे अधिक परिणामकारक ठरू शकते.

तसेच कोणत्याही औषधाची फवारणी करण्यापूर्वी कृषी सहाय्यक, कृषी अधिकारी किंवा जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्राचा सल्ला घ्यावा. हवामानातील बदल, पिकाची अवस्था आणि किडींची संख्या यानुसार नियंत्रणाचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. योग्य वेळी निरीक्षण, जैविक
उपायांचा वापर आणि गरजेनुसार शिफारशीत कीटकनाशकांची फवारणी केल्यास शेंगा पोखरणाऱ्या अळीमुळे होणारे नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकते.

त्यामुळे तूर उत्पादक शेतकऱ्यांनी वेळीच सावध होऊन एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करावा आणि आपल्या पिकाचे उत्पादन व गुणवत्ता टिकवून ठेवावी.