पावसाच्या अनिश्चिततेवर मात करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी पीकपद्धतीत बदल करण्याची गरज; योग्य आंतरपीक निवड, ओलाव्याचे व्यवस्थापन आणि खर्चाचे नियोजन ठरू शकते उत्पन्नवाढीची गुरुकिल्ली
राज्यातील अनेक भागांत पावसाचे अनियमित वितरण, भूजलपातळीत होणारी घट आणि सिंचनासाठी मर्यादित पाणी उपलब्ध असल्याने शेतकऱ्यांसमोर रब्बी हंगामातील पीक नियोजनाचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. अशा परिस्थितीत कमी पाण्यात तग धरणारी पिके निवडणे आणि मुख्य पिकासोबत योग्य आंतरपीक घेणे हा शेतीतील जोखीम कमी करण्याचा प्रभावी पर्याय ठरू शकतो.
ज्वारी, करडई आणि हरभरा ही पिके मर्यादित ओलाव्यात घेता येत असल्याने त्यांचे योग्य नियोजन महत्त्वाचे ठरते. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, पेरणीची वेळ आणि बाजारातील मागणी लक्षात घेऊन पीकपद्धती ठरवल्यास उत्पादन टिकवण्यास मदत होऊ शकते.
कमी पाण्यात शेतीसाठी पीक निवड महत्त्वाची
पाण्याची उपलब्धता कमी असताना जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांऐवजी कोरडवाहू परिस्थितीशी जुळवून घेणाऱ्या पिकांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. ज्वारी हे कमी पाण्यात वाढणारे महत्त्वाचे तृणधान्य पीक असून त्याचा उपयोग अन्नधान्य आणि जनावरांच्या चाऱ्यासाठी होतो. करडई हे तुलनेने कमी ओलाव्यात वाढणारे तेलबिया पीक आहे, तर हरभरा हे कमी पाण्यात घेता येणारे महत्त्वाचे कडधान्य पीक आहे.
या पिकांची निवड करताना जमिनीची खोली, पाण्याचा निचरा आणि पेरणीच्या वेळी जमिनीत उपलब्ध असलेला ओलावा तपासणे गरजेचे आहे.
ज्वारीसोबत आंतरपिकांचे नियोजन कसे करावे?
रब्बी ज्वारी हे महाराष्ट्रातील कोरडवाहू शेतीचे महत्त्वाचे पीक आहे. मध्यम ते खोल जमिनीत उपलब्ध असलेल्या ओलाव्याचा योग्य वापर करून ज्वारीचे उत्पादन घेता येते. ज्वारीसोबत हरभरा किंवा करडई यांसारख्या पिकांचा आंतरपीक म्हणून विचार करता येतो; मात्र त्यासाठी स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेली पीकपद्धती निवडणे महत्त्वाचे आहे.
पिकांच्या ओळींमधील अंतर, बियाण्याचे प्रमाण आणि पेरणीची वेळ योग्य ठेवल्यास पाणी, सूर्यप्रकाश आणि जमिनीतील अन्नद्रव्यांसाठी होणारी स्पर्धा कमी करता येते.
आंतरपीक पद्धतीत मुख्य पीक आणि दुय्यम पीक यांची वाढ, मुळांची खोली आणि पाण्याची गरज लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ज्वारीसोबत हरभरा घेतल्यास शेतकऱ्याला तृणधान्य आणि कडधान्य अशी दोन प्रकारची उत्पादने मिळण्याची संधी असते. मात्र दोन्ही पिकांची वाढ एकाच वेळी जोमाने झाल्यास जमिनीतील ओलाव्यासाठी स्पर्धा निर्माण होऊ शकते.
त्यामुळे पेरणीपूर्वी स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशींनुसार आंतरपीक प्रमाण निश्चित करावे. केवळ दोन पिके एकत्र घेतल्याने उत्पादन वाढेल, असे गृहीत न धरता योग्य पीक व्यवस्थापनावर भर द्यावा.
करडई : कमी ओलाव्यातही महत्त्वाचे तेलबिया पीक
करडई हे महाराष्ट्रातील रब्बी हंगामासाठी उपयुक्त असलेले तेलबिया पीक आहे. या पिकाची मुळे जमिनीत खोलवर जाण्याची क्षमता असल्यामुळे ते जमिनीच्या खालच्या थरातील ओलाव्याचा वापर करू शकते. त्यामुळे पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी करडई हा एक पर्याय ठरू शकतो.
मात्र पेरणीच्या वेळी जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे, योग्य वाणाची निवड करणे आणि सुरुवातीच्या वाढीच्या अवस्थेत तण नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.
करडईसोबत ज्वारी किंवा हरभरा घेण्याचा निर्णय घेताना पिकांच्या कालावधीचा आणि पाण्याच्या गरजेचा विचार करावा. काही जमिनींमध्ये योग्य ओळींच्या प्रमाणासह आंतरपीक पद्धती फायदेशीर ठरू शकते, तर हलक्या जमिनीत किंवा अत्यल्प ओलावा असलेल्या क्षेत्रात मिश्रपीक व्यवस्थापन अधिक जोखमीचे ठरू शकते. करडई पिकाला सुरुवातीच्या अवस्थेत तणांचा त्रास झाल्यास वाढ खुंटण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे वेळेवर कोळपणी, खुरपणी आणि आवश्यकतेनुसार शिफारशीनुसार तण व्यवस्थापन केल्यास उपलब्ध ओलाव्याचा उपयोग पिकासाठी अधिक प्रभावीपणे होतो.
हरभरा : कमी पाण्यात उत्पादनाची संधी
हरभरा हे कमी पाण्यात घेता येणारे महत्त्वाचे कडधान्य पीक असून त्यातून शेतकऱ्यांना अन्नधान्याबरोबरच आर्थिक उत्पन्नाचा पर्याय उपलब्ध होतो. जमिनीत पुरेसा ओलावा असल्यास हरभऱ्याची पेरणी वेळेवर करणे फायदेशीर ठरते. पेरणीसाठी स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप, रोगप्रतिकारक्षम आणि कृषी विभागाने शिफारस केलेला वाण निवडावा. बियाण्याची उगवणक्षमता तपासून पेरणी करणे, योग्य अंतर राखणे आणि शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करणे यामुळे पिकाची सुरुवात चांगली होण्यास मदत होते.
हरभऱ्याच्या उत्पादनासाठी पाण्याचे व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पिकाला अनावश्यक पाणी दिल्यास काही परिस्थितींमध्ये मुळांच्या आरोग्यावर आणि रोगांच्या प्रादुर्भावावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. दुसरीकडे, फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत तीव्र पाण्याचा ताण आल्यास उत्पादन घटण्याची शक्यता असते. सिंचनाची सुविधा असल्यास जमिनीतील ओलावा आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेऊन पाणी द्यावे. पावसावर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रात जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी वेळेवर तण नियंत्रण आणि योग्य मशागत महत्त्वाची ठरते.
जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी कोणते उपाय करावेत?
कमी पाण्यात शेती करताना केवळ पीक निवड पुरेशी नसून जमिनीतील उपलब्ध ओलावा जपणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. पेरणीपूर्वी जमिनीच्या प्रकारानुसार योग्य मशागत करावी आणि पावसाचे पाणी शेतात मुरण्यासाठी बांधबंदिस्ती, समतल मशागत किंवा आवश्यकतेनुसार जलसंधारणाचे उपाय करावेत. आंतरमशागतीमुळे तणांची वाढ नियंत्रित करता येते आणि पिकांसाठी उपलब्ध असलेल्या पाणी व अन्नद्रव्यांची स्पर्धा कमी करता येते. शक्य असल्यास पिकांचे अवशेष योग्य पद्धतीने वापरून जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत मिळू शकते.
शेतकऱ्यांनी रासायनिक खतांचा वापर जमिनीची तपासणी आणि पीकनिहाय शिफारशींनुसार करावा. जास्त खत दिल्याने उत्पादन हमखास वाढते, असे नाही; उलट संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापनामुळे पिकाची वाढ सुधारण्यास मदत होते. हरभऱ्यासारख्या कडधान्य पिकात योग्य जैविक बीजप्रक्रिया आणि शिफारशीनुसार अन्नद्रव्यांचा वापर महत्त्वाचा आहे. त्याचबरोबर पिकांवर रोग व किडींचा प्रादुर्भाव दिसताच योग्य निदान करून कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने उपाययोजना कराव्यात.
आंतरपीक निवडताना या बाबी लक्षात ठेवा
आंतरपीक पद्धतीचा मुख्य उद्देश उपलब्ध जमीन, पाणी आणि अन्नद्रव्यांचा कार्यक्षम वापर करून उत्पादनातील जोखीम कमी करणे हा आहे. मात्र सर्वच जमिनींसाठी एकच आंतरपीक पद्धती योग्य ठरत नाही. खोल काळ्या जमिनीत उपलब्ध ओलावा अधिक काळ टिकू शकतो, तर हलक्या जमिनीत पाण्याची कमतरता लवकर जाणवू शकते. त्यामुळे पेरणीपूर्वी जमिनीचा प्रकार, मागील पावसाचे प्रमाण, उपलब्ध ओलावा, बियाण्याची उपलब्धता आणि बाजारभावाचा अंदाज यांचा एकत्रित विचार करावा.
स्थानिक कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी विभागाकडून शिफारस केलेले आंतरपीक प्रमाण आणि पेरणीचे अंतर जाणून घेणे फायदेशीर ठरेल.
उत्पादनासोबत आर्थिक नियोजनही आवश्यक
ज्वारी, करडई आणि हरभरा या पिकांची निवड करताना अपेक्षित उत्पादनाबरोबरच उत्पादन खर्च आणि विक्रीची व्यवस्था यांचाही विचार करावा. बियाणे, खते, मजुरी, आंतरमशागत आणि काढणीचा खर्च यांची नोंद ठेवल्यास कोणती पीकपद्धती अधिक फायदेशीर ठरते, हे समजण्यास मदत होते. एकाच पिकावर अवलंबून राहण्याऐवजी योग्य पीक विविधीकरण केल्यास हवामानातील बदलांचा आर्थिक परिणाम काही प्रमाणात कमी करण्याची संधी मिळू शकते.
तथापि, नफा हा प्रत्यक्ष उत्पादन, बाजारभाव, हवामान आणि व्यवस्थापन खर्चावर अवलंबून असल्याने प्रत्येक शेतकऱ्याने स्वतःच्या परिस्थितीनुसार निर्णय घेणे गरजेचे आहे.
निष्कर्ष : पाण्याचे नियोजन हाच शाश्वत शेतीचा आधार
हवामानातील अनिश्चितता आणि मर्यादित सिंचनाच्या पार्श्वभूमीवर ज्वारी, करडई आणि हरभरा ही पिके कोरडवाहू शेतीसाठी महत्त्वाचे पर्याय ठरू शकतात. योग्य आंतरपीक पद्धती, जमिनीतील ओलाव्याचे संवर्धन, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि वेळेवर कीड-रोग नियंत्रण यांमुळे उत्पादन टिकवण्यास मदत होते. मात्र पीक निवडताना स्थानिक परिस्थिती आणि कृषी विभागाच्या शिफारशींना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
कमी पाण्यात अधिक कार्यक्षम शेती करण्यासाठी योग्य पीक नियोजन, उपलब्ध संसाधनांचा काटकसरीने वापर आणि आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाची जोड हाच शेतकऱ्यांसाठी अधिक शाश्वत मार्ग ठरू शकतो.
