Wheat sprouts : रब्बी हंगामातील गहू पीक फुटवे फुटण्याच्या संवेदनशील अवस्थेत असताना योग्य अन्नद्रव्य व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ साधता येते. या टप्प्यावर पिकाला नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांसारख्या प्रमुख अन्नद्रव्यांची संतुलित मात्रा आवश्यक असते, ज्यामुळे फुटव्यांची संख्या वाढून रोपांची वाढ जोमदार होते. त्यासोबतच झिंक, गंधक, लोह यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य वापर केल्यास पिकाची आरोग्यस्थिती सुधारते आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण प्रभावीपणे होते. खतांचा वापर नेहमी माती परीक्षणाच्या आधारे करणे अधिक फायदेशीर ठरते. तसेच या अवस्थेत योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात पाणी व्यवस्थापन केल्यास खतांची कार्यक्षमता वाढते, मुळांची वाढ चांगली होते आणि पुढील कणसाच्या विकासासाठी मजबूत पाया तयार होतो. एकात्मिक व संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन हीच दर्जेदार उत्पादनाची गुरुकिल्ली असून शाश्वत शेतीसाठी ती अत्यंत उपयुक्त ठरते.
गहू अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करताना पिकाची अवस्था, पेरणीचा कालावधी आणि जमिनीची सुपीकता या बाबींचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. बागायती क्षेत्रात वेळेवर पेरलेल्या गव्हाला खुरपणी झाल्यानंतर साधारणपणे २१ ते ३० दिवसांच्या कालावधीत योग्य प्रमाणात नत्र देणे गरजेचे असते. यासाठी एकरी २४ किलो नत्र म्हणजेच सुमारे ५२ किलो युरियाचा वापर केल्यास पिकाच्या वाढीस चालना मिळते आणि फुटव्यांची संख्या वाढते. तर बागायती उशिरा पेरलेल्या गव्हासाठी नत्राचे प्रमाण थोडे कमी ठेवावे लागते. अशा परिस्थितीत एकरी १६ किलो नत्र म्हणजेच अंदाजे ३५ किलो युरिया देणे योग्य ठरते, ज्यामुळे पिकावर अतिरिक्त ताण न पडता संतुलित वाढ होते. यासोबतच अनेक भागांतील जमिनीत जस्ताची कमतरता आढळून येते. अशा जमिनीत फुटवे धरण्याच्या अवस्थेत, म्हणजे पेरणीनंतर ४० ते ४५ दिवसांनी झिंक ईडीटी ०.२ टक्के द्रावणाची फवारणी करणे फायदेशीर ठरते. यासाठी १० लिटर पाण्यासाठी २० ग्रॅम झिंक ईडीटी वापरल्यास पिकातील अन्नद्रव्यांची कमतरता भरून निघते, पानांचा रंग सुधारतो आणि उत्पादन क्षमतेत वाढ होते. योग्य वेळी योग्य अन्नद्रव्य व्यवस्थापन केल्यास गव्हाचे पीक सशक्त बनून अधिक व दर्जेदार उत्पादन मिळण्यास मदत होते.
लोहाची कमतरता असलेल्या जमिनीत गव्हाच्या पिकात योग्य वेळी सूक्ष्म अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. विशेषतः फुटवे धरण्याच्या अवस्थेत, म्हणजेच पेरणीनंतर साधारणपणे ४० ते ४५ दिवसांच्या कालावधीत लोह ईडीटीचा वापर केल्यास पिकावर सकारात्मक परिणाम दिसून येतो. यासाठी ०.२ टक्के द्रावण तयार करून प्रति १० लिटर पाण्यासाठी २० ग्रॅम लोह ईडीटी याप्रमाणे फवारणी करावी. या फवारणीमुळे पानांचा पिवळेपणा कमी होतो, हरितद्रव्य निर्मिती सुधारते आणि प्रकाशसंश्लेषणाची प्रक्रिया अधिक प्रभावी होते. परिणामी मुळांचा विकास चांगला होऊन फुटव्यांची संख्या वाढते आणि पिकाची एकूण वाढ जोमदार होते, ज्याचा थेट परिणाम उत्पादन वाढीवर होतो. मात्र हे सर्व फायदे मिळवण्यासाठी माती परीक्षणाच्या आधारेच खतांचे नियोजन करणे गरजेचे आहे. पिकाच्या गरजेनुसार खतांची योग्य विभागणी पेरणीवेळी, उगवणीनंतर आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत केल्यास अन्नद्रव्यांचा अपव्यय टाळता येतो आणि पिकाला संपूर्ण वाढीच्या काळात संतुलित पोषण मिळते. अशा शास्त्रीय व टप्प्याटप्प्याने केलेल्या अन्नद्रव्य व्यवस्थापनामुळे गव्हाचे पीक निरोगी राहून अधिक व दर्जेदार उत्पादन मिळण्यास मदत होते.
