महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी टोमॅटो हे महत्त्वाचे नगदी पीक मानले जाते. मात्र, गेल्या काही वर्षांत रोप कोलमडणे व मर रोग या विषाणूजन्य व बुरशीजन्य रोगांनी पिकाला मोठा फटका दिला आहे. सुरुवातीला निरोगी दिसणारी रोपे अचानक कोमेजून मरतात, ज्यामुळे उत्पादनात मोठी घट होते. या समस्येवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी शास्त्रज्ञ, कृषी विभाग व शेतकरी यांच्यातील समन्वय अत्यावश्यक ठरतो.

रोगाची लक्षणे व कारणे

टोमॅटो रोप कोलमडण्याची सुरुवात साधारणतः मुळांवर बुरशीजन्य संसर्ग किंवा जमिनीतील विषाणूजन्य घटकांमुळे होते.
सुरुवातीला पानं पिवळसर पडतात व टोकाला वाळतात.
रोपाची वाढ खुंटते, खोड पातळ होऊन झाड कोलमडते.
जमिनीत फ्युजेरियम व पिथियम सारख्या बुरशींचा प्रादुर्भाव झाल्यास मुळं कुजतात.
सतत ओलसर जमीन, निचरा नसलेली माती व एकाच शेतात वारंवार टोमॅटो लागवड ही कारणं रोग वाढवतात.

नियंत्रणासाठी उपाययोजना
शेतकऱ्यांनी खालील

उपाययोजना केल्यास रोगावर नियंत्रण मिळवता येते:

बीज प्रक्रिया : लागवडीपूर्वी बियाण्यांना ट्रायकोडर्मा किंवा कार्बेन्डाझिमसारख्या बुरशीनाशकांनी प्रक्रिया करावी.

मृद्‍संधारण : शेतात योग्य निचरा व्यवस्था ठेवावी, पाणी साचू देऊ नये.

पीक फेरपालट : सलग टोमॅटो लागवड टाळून डाळी किंवा मका यांसारखी पिकं घ्यावीत.

जैविक उपाय : ट्रायकोडर्मा, प्सूडोमोनास सारख्या जैविक घटकांचा वापर करून जमिनीत रोगकारक घटक कमी करता येतात.

रासायनिक नियंत्रण : रोगाची तीव्रता वाढल्यास कार्बेन्डाझिम, मेटालेक्सिल यांसारख्या औषधांचा फवारणीसाठी वापर करावा.
आर्थिक परिणाम व शेतकऱ्यांची अडचण
टोमॅटो पिकात मर रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास उत्पादनात ३० ते ५० टक्क्यांपर्यंत घट होते. यामुळे शेतकऱ्यांना बाजारात कमी दर मिळतो व खर्च वसूल होणे कठीण जाते. काही वेळा संपूर्ण शेत नष्ट झाल्याने शेतकऱ्यांना कर्जबाजारी होण्याची वेळ येते. त्यामुळे या रोगावर नियंत्रण मिळवणे हे केवळ कृषी तांत्रिक नव्हे तर सामाजिक-आर्थिक दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचे आहे.

भविष्यकालीन दिशा
कृषी विद्यापीठे व संशोधन केंद्रे रोगप्रतिकारक टोमॅटो वाण विकसित करण्यावर भर देत आहेत. तसेच, ड्रोन तंत्रज्ञान वापरून शेतात रोगाचा प्रादुर्भाव लवकर ओळखता येतो. शेतकऱ्यांना मोबाईल अॅप्सद्वारे रोग अलर्ट मिळवून वेळेवर उपाययोजना करता येतात.

निष्कर्ष
टोमॅटो पिकातील रोप कोलमडणे व मर रोग ही गंभीर समस्या असली तरी योग्य जैविक उपाय, रासायनिक नियंत्रण व पीक फेरपालट यांचा अवलंब केल्यास शेतकरी उत्पादनात स्थिरता आणू शकतात. संशोधन संस्थांच्या मार्गदर्शनाखाली शेतकऱ्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास भविष्यात या रोगावर प्रभावी नियंत्रण मिळवता येईल.