जागतिक हवामान व्यवस्थेवर प्रभाव टाकणाऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या नैसर्गिक हवामान घटनांपैकी एक असलेल्या ‘एल निनो’ (El Niño) या घटनेचा प्रभाव आगामी काळात अधिक तीव्र होण्याची शक्यता हवामान तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागावरील तापमान सरासरीपेक्षा जास्त वाढल्याने निर्माण होणारी ही स्थिती केवळ समुद्रापुरती मर्यादित राहत नाही, तर तिचा परिणाम जगभरातील पर्जन्यमान, तापमान, दुष्काळ, पूर, वादळे आणि कृषी उत्पादनावर मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.
भारतीय उपखंडासाठी विशेषतः ही घटना अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते, कारण देशातील बहुतांश शेती ही अजूनही मान्सूनवर अवलंबून आहे. हवामान संशोधन संस्थांच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, आगामी हंगामात एल निनोची तीव्रता वाढल्यास भारतातील काही भागांमध्ये सरासरीपेक्षा कमी पाऊस, उष्णतेच्या लाटा आणि पाण्याच्या उपलब्धतेवर ताण निर्माण होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे शेतकरी, जलसंपदा विभाग, ऊर्जा क्षेत्र आणि प्रशासनाने आतापासूनच तयारी करणे गरजेचे ठरणार आहे.
एल निनो म्हणजे नेमके काय, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. सामान्य परिस्थितीत प्रशांत महासागराच्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारे व्यापारी वारे (Trade Winds) उबदार पाणी आशियाच्या दिशेने ढकलतात. मात्र हे वारे कमकुवत झाल्यास किंवा त्यांची दिशा बदलल्यास उबदार पाणी पूर्वेकडे साचते आणि समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढते. यालाच ‘एल निनो’ असे म्हटले जाते. या बदलामुळे जागतिक वातावरणातील हवेचे प्रवाह, ढगांची निर्मिती आणि पावसाची पद्धत बदलते.
भारतात अनेक वेळा एल निनोच्या काळात मान्सूनची ताकद कमी झाल्याचे दिसून आले आहे. मात्र प्रत्येक एल निनो वर्षात एकसारखे परिणाम होतीलच असे नाही. भारतीय महासागरातील परिस्थिती, इंडियन ओशन डायपोल (IOD), मॅडन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) यांसारखे इतर हवामान घटकही मान्सूनवर प्रभाव टाकतात. त्यामुळे अंतिम परिस्थिती अनेक घटकांच्या एकत्रित परिणामावर अवलंबून असते. तरीदेखील तीव्र एल निनोच्या शक्यतेमुळे हवामान विभाग आणि वैज्ञानिक संस्था सातत्याने परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहेत.
भारतीय शेतीच्या दृष्टीने एल निनो हा अत्यंत संवेदनशील विषय आहे. देशातील खरीप हंगामातील पिके—भात, सोयाबीन, कापूस, मका, डाळी, ऊस आणि विविध भाजीपाला—यांचे उत्पादन वेळेवर आणि पुरेशा पावसावर अवलंबून असते. जर पावसात मोठी तूट निर्माण झाली तर पेरणी उशिरा होणे, उगवण कमी होणे, पिकांच्या वाढीवर परिणाम, सिंचनाचा वाढलेला खर्च आणि उत्पादनात घट अशी अनेक संकटे निर्माण होऊ शकतात. महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, मध्य प्रदेश, राजस्थान आणि गुजरातमधील कोरडवाहू भागांवर याचा विशेष परिणाम होण्याची शक्यता असते.
याशिवाय जनावरांसाठी चारा, पिण्याचे पाणी आणि जलाशयांतील पाणीसाठाही कमी होऊ शकतो. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी कमी कालावधीत येणाऱ्या वाणांचा वापर, पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे संवर्धन, ठिबक व तुषार सिंचन, पीक विविधीकरण आणि हवामान आधारित शेती व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. कृषी विभागानेही वेळोवेळी सल्ला, बियाण्यांची उपलब्धता, विमा योजना आणि हवामानाचा अद्ययावत अंदाज शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
एल निनोचा परिणाम केवळ शेतीपुरता मर्यादित राहत नाही. तापमानात वाढ झाल्यामुळे वीजेची मागणी वाढू शकते, जलविद्युत निर्मितीवर परिणाम होऊ शकतो, पिण्याच्या पाण्याचा तुटवडा निर्माण होण्याची शक्यता वाढते आणि अन्नधान्याच्या उत्पादनात घट झाल्यास महागाईवरही दबाव येऊ शकतो. जगातील अनेक देशांमध्ये दुष्काळ, जंगलातील आगी, काही भागांत अतिवृष्टी आणि पूर यांसारख्या टोकाच्या हवामान घटनांची शक्यता वाढते. यामुळे जागतिक अन्नपुरवठा साखळी, निर्यात-आयात, कृषी व्यापार आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
भारतातही भाजीपाला, कडधान्ये, धान्य आणि पशुखाद्य यांच्या किमतींमध्ये चढ-उतार दिसू शकतात. त्यामुळे केंद्र आणि राज्य सरकारांनी पाणी व्यवस्थापन, अन्नधान्य साठा, सिंचन प्रकल्प, आपत्ती व्यवस्थापन आणि शेतकरी सहाय्य योजनांवर अधिक भर देणे आवश्यक आहे. हवामान बदलामुळे एल निनोसारख्या घटनांची तीव्रता आणि परिणाम अधिक गुंतागुंतीचे होण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली असून, दीर्घकालीन नियोजनाला आता पर्याय उरलेला नाही.
हवामानातील वाढती अनिश्चितता लक्षात घेता शेतकरी, नागरिक आणि प्रशासन या तिन्ही घटकांनी सजग राहणे ही काळाची गरज बनली आहे. हवामान खात्याचे अंदाज, कृषी विद्यापीठांचे मार्गदर्शन आणि स्थानिक प्रशासनाच्या सूचना यांचे नियमित पालन केल्यास संभाव्य नुकसान काही प्रमाणात कमी करता येऊ शकते. पाण्याचा काटकसरीने वापर, शाश्वत शेती पद्धती, जलसंधारण, हवामान-स्मार्ट तंत्रज्ञान, पीक विमा आणि डिजिटल हवामान माहिती यांचा वापर वाढविणे भविष्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.
एल निनो ही नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया असली तरी हवामान बदलामुळे तिचे परिणाम अधिक तीव्र स्वरूपात जाणवू शकतात, अशी वैज्ञानिकांची भूमिका आहे. त्यामुळे केवळ आपत्ती आल्यावर उपाययोजना करण्याऐवजी पूर्वतयारी, वैज्ञानिक नियोजन आणि शाश्वत संसाधन व्यवस्थापन यांवर भर दिल्यास कृषी क्षेत्र अधिक सक्षम होऊ शकते. आगामी काही महिन्यांतील समुद्राच्या तापमानातील बदल, वातावरणीय स्थिती आणि मान्सूनचा प्रवास यावर संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले असून, हवामानाशी जुळवून घेणारे नियोजनच भविष्यातील आव्हानांवर मात करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग ठरणार आहे.
