देशातील शेतीमध्ये नायट्रोजनयुक्त खतांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो आणि त्यामध्ये युरियाचा वाटा सर्वाधिक आहे. अनेक दशकांपासून शेतकरी युरियाला पिकांच्या वाढीसाठी सर्वात महत्त्वाचे खत मानत आले आहेत. मात्र कृषी विद्यापीठे, मृदाशास्त्र तज्ज्ञ आणि कृषी विभागाच्या अभ्यासातून असे स्पष्ट होत आहे की, युरियाचा अतिरेकी व असंतुलित वापर दीर्घकालीन दृष्टीने जमिनीच्या सुपीकतेवर विपरीत परिणाम करू शकतो.
अशा परिस्थितीत अनेक तज्ज्ञ आता अमोनिअम सल्फेट या खताच्या संतुलित वापरावर भर देत आहेत. हे खत केवळ नायट्रोजनच पुरवत नाही, तर त्यामध्ये सल्फर हा अत्यंत महत्त्वाचा अन्नद्रव्य घटकही उपलब्ध असल्यामुळे पिकांची वाढ, दर्जा आणि उत्पादन यामध्ये लक्षणीय सुधारणा दिसून येते. आज अनेक भागांमध्ये सल्फरच्या कमतरतेमुळे पिकांमध्ये पिवळेपणा, कमी वाढ, दाणे किंवा शेंगा नीट न भरणे, तेलबियांमध्ये तेलाचे प्रमाण घटणे आणि गुणवत्तेमध्ये घट अशा समस्या वाढत आहेत. त्यामुळे केवळ नायट्रोजन पुरविण्याऐवजी नायट्रोजन आणि सल्फर या दोन्ही घटकांचा समतोल पुरवणारे खत वापरण्याची गरज अधिक अधोरेखित होत आहे. अमोनिअम सल्फेट या दृष्टीने प्रभावी पर्याय ठरत असून, योग्य शिफारसीनुसार त्याचा वापर केल्यास उत्पादनवाढीसह जमिनीचे आरोग्य सुधारण्यासही मदत होते.
अमोनिअम सल्फेटमध्ये साधारणपणे २० ते २१ टक्के नायट्रोजन आणि २४ टक्के सल्फर उपलब्ध असते. त्यामुळे एकाच वेळी दोन आवश्यक अन्नद्रव्यांचा पुरवठा पिकांना होतो. युरियामध्ये नायट्रोजनचे प्रमाण जास्त असले तरी सल्फरचा पूर्णपणे अभाव असतो. त्यामुळे अनेक शेतकरी वेगळे सल्फरयुक्त खत वापरत नाहीत आणि कालांतराने जमिनीत सल्फरची कमतरता निर्माण होते. विशेषतः सोयाबीन, हरभरा, तूर, मोहरी, सूर्यफूल, भुईमूग, कांदा, लसूण, ऊस, मका, कापूस, गहू, भाजीपाला तसेच फळबागांमध्ये सल्फरची गरज मोठ्या प्रमाणावर असते. सल्फर हे प्रथिनांच्या निर्मितीसाठी, क्लोरोफिल तयार होण्यासाठी, तेलबिया पिकांमध्ये तेलाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी आणि वनस्पतींच्या चयापचय प्रक्रियेसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. सल्फरची कमतरता असल्यास पिकांची नवीन पाने फिकट हिरवी किंवा पिवळी दिसतात, वाढ खुंटते आणि उत्पादनात घट होते. अमोनिअम सल्फेटचा वापर केल्यास अशा कमतरतेवर मात करता येते. शिवाय पिकांमध्ये नायट्रोजनचा वापर अधिक कार्यक्षम होऊन पोषण संतुलित राहते. यामुळे केवळ उत्पादन वाढत नाही, तर धान्याचा दर्जा, भाजीपाल्याचा रंग, तेलबिया पिकांतील तेलाचे प्रमाण आणि बाजारमूल्य सुधारण्यासही मदत होते.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, युरियाचा अति वापर केल्यास त्यातील मोठा भाग हवेत अमोनिया स्वरूपात उडून जातो किंवा पावसाच्या पाण्यासोबत वाहून जातो. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा खतावरील खर्च वाढतो आणि अपेक्षित फायदा मिळत नाही. दुसरीकडे अमोनिअम सल्फेटमधील नायट्रोजन जमिनीत तुलनेने अधिक काळ उपलब्ध राहतो आणि पिकांना टप्प्याटप्प्याने मिळत असल्याने त्याचा उपयोग अधिक प्रभावीपणे होतो. काही जमिनींमध्ये जस्त, लोह, सल्फर यांसारख्या सूक्ष्म व दुय्यम अन्नद्रव्यांची कमतरता आधीच जाणवत आहे. अशा वेळी संतुलित खत व्यवस्थापन करणे अत्यंत आवश्यक ठरते. मात्र याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक शेतात युरिया पूर्णपणे बंद करून फक्त अमोनिअम सल्फेटच वापरावे. खतांचा वापर नेहमी मृदा परीक्षणाच्या अहवालानुसार, पिकाच्या गरजेनुसार आणि कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार करणे अधिक योग्य ठरते. काही जमिनींमध्ये दोन्ही खतांचा संतुलित वापर फायदेशीर असू शकतो. खतांचा योग्य वेळ, योग्य मात्रा आणि योग्य पद्धतीने वापर केल्यास उत्पादन खर्च कमी होतो, अन्नद्रव्यांचा अपव्यय टाळला जातो आणि पर्यावरणावरील ताणही कमी होतो. त्यामुळे ‘जास्त खत म्हणजे जास्त उत्पादन’ ही समजूत बदलून ‘संतुलित खत म्हणजे अधिक उत्पादन आणि उत्तम गुणवत्ता’ हा दृष्टिकोन स्वीकारण्याची वेळ आता आली आहे.
कृषी विभागाकडूनही शेतकऱ्यांना संतुलित खत व्यवस्थापन, मृदा आरोग्य संवर्धन आणि अन्नद्रव्यांच्या कार्यक्षम वापराबाबत सातत्याने मार्गदर्शन केले जात आहे. मृदा परीक्षण करून जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता जाणून घेतल्यानंतरच खत नियोजन करणे ही काळाची गरज मानली जात आहे. अनेक प्रगतिशील शेतकऱ्यांनी अमोनिअम सल्फेटचा योग्य प्रमाणात वापर करून सोयाबीन, कांदा, ऊस, कापूस आणि तेलबिया पिकांमध्ये चांगले परिणाम मिळाल्याची उदाहरणे समोर येत आहेत. पिकांचा रंग अधिक गडद हिरवा राहणे, मुळांची वाढ सुधारणे, फुलोरा व दाणे भरणे चांगले होणे, गुणवत्तेत सुधारणा आणि उत्पादनात वाढ अशी अनेक निरीक्षणे नोंदवली गेली आहेत. त्याचबरोबर जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढविणे, शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळीचे खत, जैवखते आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा संतुलित वापर यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. रासायनिक खतांचा विवेकी वापर आणि सेंद्रिय घटकांचा समावेश केल्यास जमिनीची रचना सुधारते, पाणी धारण क्षमता वाढते आणि दीर्घकालीन उत्पादकता टिकून राहते. त्यामुळे आधुनिक शेतीमध्ये केवळ एका खतावर अवलंबून न राहता एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन स्वीकारणे हेच यशस्वी शेतीचे सूत्र मानले जात आहे.
बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर, वाढत्या उत्पादन खर्चामुळे आणि जमिनीच्या घटत्या सुपीकतेच्या समस्येमुळे शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करणे अत्यावश्यक झाले आहे. युरियाचा अंधाधुंद वापर कमी करून अमोनिअम सल्फेटसारख्या संतुलित खतांचा विचार करणे ही त्यासाठीची महत्त्वाची पायरी ठरू शकते. मात्र कोणतेही खत वापरताना स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार, पिकाचा वाढीचा टप्पा आणि मृदा परीक्षणाचा अहवाल या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. योग्य प्रमाणात अमोनिअम सल्फेटचा वापर केल्यास नायट्रोजन आणि सल्फर या दोन्ही अन्नद्रव्यांचा प्रभावी पुरवठा होऊन पिकांची वाढ चांगली होते, उत्पादनाचा दर्जा सुधारतो आणि जमिनीचे आरोग्यही टिकून राहते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ सवयीने युरियाचा वापर करण्याऐवजी वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारून संतुलित खत व्यवस्थापनाला प्राधान्य द्यावे. कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला, मृदा परीक्षण आणि शिफारशीनुसार खतांचा वापर या त्रिसूत्रीचा अवलंब केल्यास उत्पादनवाढ, खर्चात बचत, जमिनीचे संवर्धन आणि शाश्वत शेती या चारही उद्दिष्टांची पूर्तता अधिक प्रभावीपणे साध्य होऊ शकते.
