राज्यातील अनेक भागांमध्ये हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस, दुष्काळसदृश परिस्थिती आणि हिरव्या चाऱ्याची कमतरता यामुळे पशुपालकांसमोर जनावरांच्या वैरणीचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. दुग्धव्यवसाय हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार असला तरी दिवसेंदिवस वाढणारा खाद्यखर्च आणि चाऱ्याचा तुटवडा यामुळे अनेक शेतकरी आर्थिक अडचणीत सापडले आहेत.
अशा परिस्थितीत ऊस हे केवळ साखर उत्पादनाचे पीक न राहता जनावरांसाठी पर्यायी वैरण म्हणूनही पुढे येत आहे. योग्य पद्धतीने चिरडलेला ऊस, त्याचा पाला, टोकाचा भाग तसेच प्रक्रिया करून तयार केलेले सायलेज यांचा वापर केल्यास जनावरांना आवश्यक ऊर्जा मिळते आणि चाऱ्याची कमतरता मोठ्या प्रमाणात भरून निघू शकते. त्यामुळे अनेक पशुपालक आता पारंपरिक चाऱ्याबरोबरच उसाचा समावेश जनावरांच्या आहारात करू लागले आहेत. कृषी आणि पशुसंवर्धन क्षेत्रातील तज्ज्ञांचे मत आहे की नियोजनबद्ध वापर केल्यास ऊस हा पशुपालनासाठी आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर पर्याय ठरू शकतो.
ऊसामध्ये नैसर्गिक साखरेचे प्रमाण तुलनेने अधिक असल्याने तो जनावरांना झटपट ऊर्जा उपलब्ध करून देतो. विशेषतः दुभत्या गायी आणि म्हशींसाठी नियंत्रित प्रमाणात दिलेला चिरडलेला ऊस उपयुक्त ठरतो. मात्र केवळ ऊसच पूर्ण आहार म्हणून देणे योग्य नाही. त्यासोबत कोरडा चारा, हिरवा चारा, कडधान्यांचा चारा, प्रथिनयुक्त पशुखाद्य, खनिज मिश्रण आणि स्वच्छ पिण्याचे पाणी यांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते ऊसामध्ये ऊर्जेचे प्रमाण चांगले असले तरी प्रथिने, काही खनिजे आणि तंतुमय घटक मर्यादित प्रमाणात असतात. त्यामुळे संतुलित आहाराचे नियोजन करणे अत्यावश्यक आहे.
ऊस देताना तो बारीक चिरून द्यावा, कारण मोठे तुकडे दिल्यास जनावरांना चघळण्यास अडचण येऊ शकते. काही पशुपालक ऊस, मक्याचा चारा, सुका चारा आणि युरिया-मोलॅसिस मिश्रणाचा योग्य प्रमाणात वापर करून अधिक पौष्टिक खाद्य तयार करतात. अशा संतुलित आहारामुळे जनावरांची पचनक्रिया सुधारते, दूध उत्पादनात वाढ होण्यास मदत मिळते आणि शरीराची कार्यक्षमता टिकून राहते.
गेल्या काही वर्षांत चाऱ्याच्या वाढत्या टंचाईमुळे अनेक शेतकरी उसाचे सायलेज तयार करण्याकडे वळले आहेत. सायलेज म्हणजे हिरवा चारा किंवा ऊस नियंत्रित वातावरणात साठवून तयार केलेले पोषक खाद्य. ऊसाचे सायलेज तयार करताना त्यात आवश्यकतेनुसार कडधान्यांचा चारा, मका किंवा इतर हिरवा चारा मिसळल्यास त्याची पोषणमूल्ये आणखी वाढतात. योग्य प्रकारे तयार केलेले सायलेज वर्षभर वापरता येते. त्यामुळे पावसाळा किंवा दुष्काळ अशा कोणत्याही परिस्थितीत जनावरांसाठी वैरणीची उपलब्धता कायम राहते. याशिवाय सायलेजमुळे चारा वाया जाण्याचे प्रमाण कमी होते, साठवण सोपी होते आणि जनावरे ते आवडीने खातात.
अनेक प्रगतिशील पशुपालकांनी या पद्धतीचा अवलंब करून खाद्यखर्चात बचत केली असून दूध उत्पादनातही समाधानकारक वाढ झाल्याचे अनुभव समोर आले आहेत. कृषी विद्यापीठे आणि पशुसंवर्धन विभागही शेतकऱ्यांना सायलेज निर्मितीचे प्रशिक्षण देत असून त्याचा लाभ अनेक जिल्ह्यांतील पशुपालक घेत आहेत.
ऊसाचा वापर वैरण म्हणून करताना काही महत्त्वाच्या बाबींची काळजी घेणे आवश्यक आहे. जनावरांना एकदम मोठ्या प्रमाणात ऊस दिल्यास पचनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सुरुवातीला कमी प्रमाणात ऊस देऊन हळूहळू त्याचे प्रमाण वाढवावे. तसेच बुरशी लागलेला, कुजलेला किंवा रासायनिक अवशेष असलेला ऊस कधीही जनावरांना देऊ नये. स्वच्छ आणि ताजा ऊसच वापरणे सुरक्षित असते. जनावरांच्या आहारात आवश्यक प्रमाणात खनिज मिश्रण, मीठ आणि प्रथिनयुक्त खाद्याचा समावेश केल्यास ऊसामुळे मिळणाऱ्या ऊर्जेचा अधिक चांगला उपयोग होतो.
पशुवैद्य किंवा पशुखाद्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार आहाराचे नियोजन केल्यास दूधातील फॅट, एसएनएफ आणि जनावरांचे आरोग्य टिकवून ठेवणे अधिक सोपे जाते. विशेषतः गाभण जनावरे, लहान वासरे आणि जास्त दूध देणाऱ्या जनावरांसाठी स्वतंत्र आहार व्यवस्थापन आवश्यक असल्याने त्यांना केवळ ऊसावर अवलंबून ठेवू नये. संतुलित आहार हीच यशस्वी पशुपालनाची गुरुकिल्ली आहे.
हवामान बदल, चाऱ्याची वाढती टंचाई आणि पशुखाद्याच्या वाढत्या किमती या पार्श्वभूमीवर ऊसाचा वैरण म्हणून वापर हा भविष्यात अधिक महत्त्वाचा पर्याय ठरण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. महाराष्ट्रासह ऊस उत्पादक राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असलेला ऊस आणि त्याचे उपउत्पादने यांचा शास्त्रीय वापर केल्यास पशुपालनाचा खर्च कमी करण्यास मदत होईल. यामुळे शेतकऱ्यांना उपलब्ध संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम उपयोग करता येईल आणि दुग्धव्यवसाय अधिक फायदेशीर बनू शकेल. मात्र यासाठी ऊसाचा वापर हा संतुलित पशुखाद्याचा एक घटक म्हणूनच करणे आवश्यक आहे.
कृषी विभाग, पशुसंवर्धन विभाग, कृषी विद्यापीठे आणि तज्ज्ञ संस्थांनी शेतकऱ्यांमध्ये याबाबत अधिक जनजागृती करणे गरजेचे आहे. योग्य प्रशिक्षण, वैज्ञानिक मार्गदर्शन आणि संतुलित आहार व्यवस्थापन यांचा अवलंब केल्यास “जनावरांसाठी आता ऊसच वैरण” ही संकल्पना केवळ पर्याय न राहता पशुपालनातील आर्थिक स्थैर्य, चाऱ्याची शाश्वत उपलब्धता आणि दुग्धउत्पादन वाढविण्याचा प्रभावी मार्ग ठरू शकते. आगामी काळात शेती आणि पशुपालन यांची सांगड अधिक मजबूत करण्यासाठी ऊसासारख्या उपलब्ध संसाधनांचा योग्य वापर करणे ही काळाची गरज असून, त्यातून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्याबरोबरच ग्रामीण अर्थव्यवस्थेलाही नवी चालना मिळू शकते.
