शेतीमध्ये अधिक उत्पादन मिळविण्याच्या स्पर्धेत अनेक शेतकरी अजूनही रासायनिक खतांचा अतिरेकी वापर करत असल्याचे चित्र अनेक भागांत दिसून येते. अधिक खत म्हणजे अधिक उत्पादन, हा समज आजही काही प्रमाणात कायम आहे. मात्र कृषी तज्ज्ञांचे मत यापेक्षा वेगळे आहे. पिकांना आवश्यकतेनुसार आणि शिफारशीनुसार योग्य प्रमाणात खतांचा वापर केल्यासच उत्पादनात वाढ होते, तसेच जमिनीची सुपीकता आणि दीर्घकालीन उत्पादकता टिकून राहते.
उलट, विनाकारण किंवा असंतुलित पद्धतीने खतांचा वापर केल्यास जमिनीतील सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा समतोल बिघडतो, सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण कमी होते आणि भविष्यात उत्पादन घटण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे “संतुलित खत व्यवस्थापन” ही काळाची गरज बनली असून शेतकऱ्यांनी मृदापरीक्षण, पीकनिहाय खत नियोजन आणि सेंद्रिय खतांचा वापर यावर अधिक भर देणे आवश्यक असल्याचे कृषी विभागानेही स्पष्ट केले आहे. उत्पादनवाढीसोबत जमिनीचे आरोग्य जपणे हेच शाश्वत शेतीचे प्रमुख उद्दिष्ट असल्याचे कृषी तज्ज्ञ सांगतात.
देशात नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) या प्रमुख अन्नद्रव्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. विशेषतः युरियाचा वापर अनेक ठिकाणी शिफारशीपेक्षा अधिक केला जात असल्याने जमिनीतील पोषण समतोल बिघडत आहे. नत्रामुळे पिकांची हिरवी वाढ वेगाने होत असली तरी त्याचा अतिरेक झाल्यास पिके कोवळी राहतात, रोग व किडींचा प्रादुर्भाव वाढतो, फुलोरा आणि दाणे भरण्यावर परिणाम होतो. त्याचबरोबर जमिनीचा सामू (pH) बदलण्याची शक्यता वाढते आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता कमी होऊ शकते.
दुसरीकडे स्फुरद मुळांच्या विकासासाठी, तर पालाश पिकांची रोगप्रतिकारक क्षमता, दाण्यांचा दर्जा आणि पाण्याचा कार्यक्षम वापर सुधारण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे फक्त एका खतावर अवलंबून न राहता सर्व अन्नद्रव्यांचा संतुलित वापर करणे आवश्यक आहे. कृषी विद्यापीठांनी दिलेल्या शिफारसीनुसार खत व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात वाढ होण्याबरोबरच उत्पादनाचा दर्जाही सुधारतो आणि खर्चावर नियंत्रण ठेवणे शक्य होते.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, मृदापरीक्षणाशिवाय खतांचा वापर करणे म्हणजे अंदाजाने औषध घेण्यासारखे आहे. प्रत्येक शेतातील मातीची रचना, सुपीकता, सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण आणि अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वेगवेगळी असते. त्यामुळे एकाच गावातील दोन शेतांसाठीही खतांची गरज समान असेलच असे नाही. मृदापरीक्षणातून नत्र, स्फुरद, पालाश यांसह झिंक, सल्फर, बोरॉन, लोह यांसारख्या सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता समजते आणि त्यानुसार खतांचा अचूक वापर करता येतो.
यामुळे अनावश्यक खर्च टाळला जातो, खतांचा कार्यक्षम उपयोग होतो आणि उत्पादनात अपेक्षित वाढ मिळते. कृषी विभागाकडून वेळोवेळी मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card) उपलब्ध करून दिली जाते. या पत्रिकेतील शिफारसींचे पालन केल्यास खत व्यवस्थापन अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करता येते. याशिवाय पीक फेरपालट, हिरवळीची खते, शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत आणि जैविक खतांचा वापर वाढवल्यास जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढतो, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारते आणि मातीतील सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढून जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता टिकून राहते.
खतांचा योग्य वापर करताना वेळ, पद्धत आणि हवामान यांचाही विचार करणे तितकेच आवश्यक आहे. अनेक शेतकरी पेरणीनंतर किंवा पिकाच्या कोणत्याही अवस्थेत एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात खतांचा वापर करतात. मात्र खतांचे विभाजित हप्त्यांमध्ये नियोजन केल्यास अन्नद्रव्यांचा अपव्यय कमी होतो आणि पिकांना आवश्यक त्या वाढीच्या टप्प्यावर योग्य पोषण मिळते. पावसाचा अंदाज लक्षात घेऊन खतांचा वापर करणेही महत्त्वाचे आहे. अतिवृष्टीपूर्वी खत टाकल्यास ते वाहून जाण्याची शक्यता असते, तर कोरड्या जमिनीत खतांचा परिणाम कमी होतो.
ठिबक सिंचनाद्वारे विद्राव्य खतांचा वापर (फर्टिगेशन) केल्यास खतांची कार्यक्षमता वाढते आणि पाण्याचीही बचत होते. तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता दिसल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने पानांवर फवारणी करणे फायदेशीर ठरते. शिफारशीपेक्षा अधिक खतांचा वापर केल्यास केवळ आर्थिक नुकसान होत नाही, तर भूजल प्रदूषण, हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन आणि पर्यावरणीय असंतुलन यांसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे संतुलित खत व्यवस्थापन हे केवळ उत्पादनासाठी नव्हे तर पर्यावरण संरक्षणासाठीही महत्त्वाचे आहे.
शेती अधिक शाश्वत, फायदेशीर आणि स्पर्धात्मक बनवायची असेल तर “योग्य खत, योग्य प्रमाण, योग्य वेळ आणि योग्य पद्धत” हा मूलमंत्र प्रत्येक शेतकऱ्याने स्वीकारणे गरजेचे आहे. कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्रे आणि कृषी विद्यापीठे वेळोवेळी खत व्यवस्थापनाबाबत मार्गदर्शन करत असतात. या शिफारसींचा अवलंब करून शेतकरी उत्पादन खर्च कमी करू शकतात, जमिनीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकवू शकतात आणि दर्जेदार उत्पादनातून अधिक आर्थिक लाभ मिळवू शकतात. सेंद्रिय आणि रासायनिक खतांचा समतोल वापर, मृदापरीक्षणावर आधारित खत नियोजन, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य समावेश आणि आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञानाचा वापर ही भविष्यातील शेतीची दिशा ठरणार आहे.
वाढती लोकसंख्या, हवामान बदल आणि मर्यादित नैसर्गिक संसाधने लक्षात घेता प्रत्येक किलो खताचा कार्यक्षम वापर करणे ही काळाची गरज आहे. संतुलित पोषणावर भर देणारा शेतकरी केवळ अधिक उत्पादनच मिळवत नाही, तर पुढील पिढ्यांसाठी सुपीक जमीन, सुरक्षित पर्यावरण आणि शाश्वत शेतीचा मजबूत पाया देखील निर्माण करतो. म्हणूनच तज्ज्ञांचे एकमत आहे—”खतांचा योग्य वापर हीच उत्पादनवाढ, जमिनीचे आरोग्य आणि शेतकऱ्यांच्या समृद्धीची गुरुकिल्ली आहे.”
