शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा इशारा : फुलोरा आणि शेंगा धरण्याच्या अवस्थेत विशेष लक्ष देणे गरजेचे ; एकात्मिक कीड व्यवस्थापन ठरते प्रभावी

भुईमूग हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे तेलबिया पीक असून खरीप तसेच उन्हाळी हंगामात मोठ्या क्षेत्रावर त्याची लागवड केली जाते. मात्र उत्पादनाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या फुलोरा, शेंगा धरणे आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत विविध किडींचा प्रादुर्भाव झाल्यास शेतकऱ्यांच्या उत्पादनावर थेट परिणाम होऊ शकतो. त्यापैकी शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचा प्रादुर्भाव हा विशेष चिंतेचा विषय ठरतो.

या किडीच्या अळ्या शेंगांमध्ये प्रवेश करून आतील दाण्यांना नुकसान पोहोचवतात. परिणामी शेंगा अपूर्ण भरतात, दाण्यांची गुणवत्ता खालावते आणि काही वेळा संपूर्ण शेंगाच खराब होते. विशेषतः उष्ण व दमट वातावरण, शेतात तणांची वाढ, पीक व्यवस्थापनातील त्रुटी आणि किडींचे वेळेवर निरीक्षण न होणे यामुळे प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ कीड दिसल्यानंतर फवारणी करण्याऐवजी पिकाची नियमित पाहणी, कीड ओळख, जैविक उपाय, सांस्कृतिक व्यवस्थापन आणि गरजेनुसार शिफारशीनुसार कीटकनाशकांचा वापर या सर्व बाबींचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे.

शेंगा पोखरणाऱ्या किडीची लक्षणे कशी ओळखाल?

भुईमूग पिकात शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचा प्रादुर्भाव ओळखण्यासाठी सुरुवातीपासून निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे. सुरुवातीला पानांवर किंवा कोवळ्या भागांवर अळीच्या कुरतडण्याच्या खुणा दिसू शकतात. पुढे अळी शेंगांपर्यंत पोहोचल्यास शेंगांवर लहान छिद्रे किंवा भेगा दिसून येतात. काही वेळा बाहेरून शेंगा तुलनेने निरोगी दिसत असल्या तरी आतमध्ये दाणे कुरतडलेले आढळतात.

बाधित शेंगांमध्ये अळीची विष्ठा, जाळीसारखा पदार्थ किंवा दाण्यांवर कुरतडल्याच्या खुणा दिसू शकतात. शेंगा भरत असताना मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाल्यास दाणे पूर्ण विकसित होत नाहीत आणि उत्पादनाचे वजन कमी होते.

शेतकऱ्यांनी आठवड्यातून किमान दोन वेळा पिकाची पाहणी करावी. विशेषतः फुलोरा, शेंगा लागण्याची आणि दाणे भरण्याची अवस्था ही कीड व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील असते. शेताच्या केवळ एका भागाची पाहणी न करता वेगवेगळ्या ठिकाणी झाडे तपासणे आवश्यक आहे. किडीचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेत लक्षात आल्यास नियंत्रणासाठी कमी खर्चात आणि अधिक परिणामकारक उपाय करता येतात.

प्रतिबंध हाच सर्वोत्तम उपाय; पीक व्यवस्थापनात करा बदल

शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचे व्यवस्थापन पेरणीपूर्व तयारीपासूनच सुरू झाले पाहिजे. शेतात मागील पिकाचे अवशेष, खराब शेंगा किंवा किडीने बाधित अवशेष राहिल्यास त्यातून पुढील हंगामात किडीची संख्या वाढू शकते. त्यामुळे पीक अवशेष व्यवस्थापन आणि स्वच्छता महत्त्वाची आहे. योग्य अंतरावर पेरणी करून पिकात हवा खेळती राहील याची काळजी घ्यावी. अतिदाट पीक असल्यास सूक्ष्म वातावरणात आर्द्रता वाढून काही किडींच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.

पीक फेरपालट करणे हेदेखील उपयुक्त ठरते. एकाच शेतात वारंवार एकाच प्रकारचे पीक घेतल्यास विशिष्ट किडींचे जीवनचक्र शेतात टिकून राहण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शक्य असल्यास योग्य पीक फेरपालट करावा. शेतातील तणांचे नियमित नियंत्रण करणेही महत्त्वाचे आहे. काही तणे किडींना पर्यायी आश्रय किंवा अन्न उपलब्ध करून देऊ शकतात. खत आणि पाण्याचे व्यवस्थापनही संतुलित असावे.

गरजेपेक्षा जास्त नत्रयुक्त खताचा वापर केल्यास पिकाची अनावश्यक वाढ होऊन काही किडींच्या प्रादुर्भावाला पोषक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे माती परीक्षणावर आधारित आणि शिफारशीनुसार खत व्यवस्थापन करणे अधिक फायदेशीर ठरते.

शेतात करा किडीचे नियमित सर्वेक्षण; सापळ्यांचा वापर ठरू शकतो फायदेशीर

किडीचे नियंत्रण करण्यासाठी तिची संख्या वाढल्यानंतर मोठ्या प्रमाणात रासायनिक फवारणी करण्यापेक्षा सुरुवातीपासूनच निरीक्षण करणे अधिक परिणामकारक ठरते. यासाठी शेतात नियमित फेरफटका मारून पाने, फुले आणि शेंगा तपासाव्यात. किडीच्या प्रौढ अवस्थेतील पतंगांचा वावर जाणवत असल्यास त्यावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे. प्रकाश सापळे किंवा योग्य फेरोमोन सापळे उपलब्ध असल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार त्यांचा वापर करून प्रादुर्भावाची दिशा आणि किडीची संख्या यांचा अंदाज घेता येतो.

जैविक नियंत्रण पद्धतींनाही महत्त्व द्यावे. शेतात किडींचे नैसर्गिक शत्रू म्हणजे विविध परभक्षी कीटक आणि परजीवी कीटक आढळतात. अनावश्यक आणि वारंवार कीटकनाशकांची फवारणी केल्यास या मित्रकीटकांचेही नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतीचा अवलंब करणे हा दीर्घकालीनदृष्ट्या चांगला पर्याय आहे. जैविक घटक, वनस्पतीजन्य उपाय, सापळे आणि आवश्यकतेनुसार रासायनिक नियंत्रण यांचा योग्य समन्वय केल्यास किडीचा प्रादुर्भाव आर्थिक नुकसानाच्या पातळीखाली ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

रासायनिक नियंत्रणात घाई नको; योग्य औषध, योग्य मात्रा आणि योग्य वेळ महत्त्वाची

शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचा प्रादुर्भाव आर्थिक नुकसानाच्या पातळीपर्यंत पोहोचल्यास रासायनिक नियंत्रणाचा विचार करता येतो. मात्र किडीची अचूक ओळख झाल्याशिवाय कोणतेही कीटकनाशक वापरू नये. कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठ किंवा स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसारच पिकासाठी मंजूर असलेल्या कीटकनाशकाची निवड करावी. औषधाच्या बाटलीवरील लेबलवरील पीक, लक्ष्यित कीड, मात्रा, पाण्याचे प्रमाण, प्रतीक्षा कालावधी आणि सुरक्षिततेच्या सूचनांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.

फवारणी करताना केवळ पिकाच्या वरच्या भागावर औषध पडण्याऐवजी आवश्यक त्या ठिकाणी योग्य कव्हरेज मिळेल याची काळजी घ्यावी. एकाच रासायनिक गटातील औषधांची वारंवार फवारणी केल्यास किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने वेगवेगळ्या कार्यपद्धतीच्या कीटकनाशकांचे फेरपालट करणे उपयुक्त ठरते. तसेच शिफारशीपेक्षा जास्त मात्रा वापरल्याने परिणाम अधिक चांगला होतो, हा गैरसमज टाळणे गरजेचे आहे. उलट त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो, अवशेषांचा धोका निर्माण होतो आणि पर्यावरणावरही विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

फवारणीपूर्वी आणि फवारणीनंतरही काळजी आवश्यक

कीड नियंत्रणासाठी फवारणी करताना हवामानाचा विचार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. जोरदार वारा, पावसाची शक्यता किंवा अत्यंत प्रतिकूल हवामानात फवारणी टाळावी. पावसामुळे औषध धुऊन गेल्यास अपेक्षित परिणाम मिळत नाही. फवारणीसाठी योग्य वेळ आणि योग्य उपकरणांची निवड करावी. पिकाच्या अवस्थेनुसार फवारणीचे अंतर कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने ठरवावे.

कीटकनाशकांची फवारणी करताना शेतकऱ्यांनी स्वतःच्या सुरक्षिततेलाही प्राधान्य द्यावे. हातमोजे, मास्क, योग्य कपडे आणि इतर आवश्यक सुरक्षा साधनांचा वापर करावा. फवारणी करताना अन्नपदार्थ किंवा पिण्याचे पाणी जवळ ठेवू नये. फवारणीनंतर हात, चेहरा आणि वापरलेली उपकरणे स्वच्छ धुवावीत. कीटकनाशकांच्या रिकाम्या बाटल्या किंवा पॅकेट्स शेतात टाकू नयेत.

उत्पादन वाचवण्यासाठी ‘वेळीच निरीक्षण’ ठरेल निर्णायक

भुईमूग पिकातील शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचे व्यवस्थापन हे केवळ एका फवारणीवर अवलंबून ठेवणे योग्य नाही. पेरणीपासून काढणीपर्यंत नियोजनबद्ध पीक व्यवस्थापन केल्यास किडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात नियंत्रित करता येतो. निरोगी आणि दर्जेदार बियाणे, योग्य पेरणीची वेळ, योग्य अंतर, संतुलित खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण, पीक फेरपालट, नियमित सर्वेक्षण, सापळ्यांचा वापर, नैसर्गिक शत्रूंचे संवर्धन आणि गरजेनुसार शिफारशीत कीटकनाशकांचा वापर या उपायांचा एकत्रित अवलंब करणे आवश्यक आहे.

विशेषतः शेंगा लागण्याच्या अवस्थेत शेतकऱ्यांनी दुर्लक्ष करू नये. सुरुवातीला नुकसान कमी दिसत असले तरी किडीची संख्या वेगाने वाढल्यास काही दिवसांत मोठे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे शेतात एखाद्या ठिकाणी प्रादुर्भाव दिसताच संपूर्ण क्षेत्राची पाहणी करणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास बाधित शेंगा आणि अळ्या गोळा करून नष्ट कराव्यात. किडीचा प्रादुर्भाव, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक हवामान लक्षात घेऊनच पुढील नियंत्रणाची दिशा ठरवावी.

शेतकऱ्यांसाठी मुख्य संदेश स्पष्ट आहे—‘कीड दिसल्यानंतर फवारणी’पेक्षा ‘कीड येण्यापूर्वी प्रतिबंध आणि वेळेवर निरीक्षण’ अधिक महत्त्वाचे आहे. भुईमूग पिकात शेंगा पोखरणाऱ्या किडीचा प्रादुर्भाव वेळेत ओळखून एकात्मिक पद्धतीने नियंत्रण केल्यास शेंगांची गुणवत्ता, दाण्यांचे वजन आणि एकूण उत्पादन टिकवून ठेवण्यास मोठी मदत होऊ शकते. स्थानिक परिस्थितीनुसार कृषी विभाग किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच रासायनिक उपाययोजना करणे हा सर्वात सुरक्षित आणि शाश्वत मार्ग ठरेल.