बदलत्या हवामानाचा वाढता प्रभाव, उत्पादन खर्चातील वाढ, मजुरांची टंचाई, पाण्याचे मर्यादित स्रोत आणि जागतिक बाजारपेठेतील वाढती स्पर्धा यामुळे भारतीय शेतीसमोर नवी आव्हाने उभी राहत आहेत. या पार्श्वभूमीवर पारंपरिक शेतीपद्धतीसोबत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
याच दिशेने महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना युरोप आणि चीनमधील आधुनिक शेतीपद्धती, कृषी तंत्रज्ञान, यांत्रिकीकरण, स्मार्ट फार्मिंग, सिंचन व्यवस्थापन आणि मूल्यवर्धनाचे प्रत्यक्ष अनुभव घेण्याची संधी उपलब्ध होणार आहे.
परदेशातील प्रगत शेतीचा अभ्यास करून त्यातील भारतीय परिस्थितीला अनुरूप तंत्रज्ञान महाराष्ट्रातील शेतांपर्यंत पोहोचवण्याच्या उद्देशाने अभ्यासदौरे आयोजित करण्याची संकल्पना पुढे येत आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी हा केवळ परदेशभ्रमणाचा विषय नसून उत्पादनक्षमता, गुणवत्ता आणि उत्पन्न वाढविण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा उपक्रम ठरू शकतो.
युरोपमधील अनेक देशांमध्ये शेती करताना तंत्रज्ञान, अचूक नियोजन आणि संसाधनांचा काटेकोर वापर यांना मोठे महत्त्व दिले जाते. शेतातील पिकांची वाढ, मातीतील ओलावा, तापमान, पोषकद्रव्यांची उपलब्धता आणि पिकांच्या गरजेनुसार पाणी व खतांचा वापर करण्यासाठी सेन्सर, ड्रोन, उपग्रहाधारित माहिती आणि डिजिटल शेती प्रणालींचा वापर केला जातो.
मोठ्या क्षेत्रावरील पिकांचे निरीक्षण कमी मनुष्यबळात करता येते. आधुनिक ट्रॅक्टर, स्वयंचलित यंत्रे, रोबोटिक तंत्रज्ञान आणि अचूक पेरणीची साधने यामुळे उत्पादन प्रक्रियेतील वेळ आणि मजुरीचा खर्च कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो. विशेषतः हरितगृह शेती, नियंत्रित वातावरणातील उत्पादन, फळभाजीपाला वर्गीकरण, पॅकिंग आणि कोल्ड-चेन व्यवस्थापन या क्षेत्रांमध्ये युरोपने मोठी प्रगती केली आहे.
भारतीय शेतकऱ्यांना या प्रणालींचा प्रत्यक्ष अभ्यास करता आला, तर त्यातील कमी खर्चात लागू करता येणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा वापर स्थानिक पातळीवर करण्याचे मार्ग खुलू शकतात.
युरोपमधील शेतीचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे पाण्याचा कार्यक्षम वापर. हवामानातील बदलामुळे अनेक भागांमध्ये पाण्याची उपलब्धता मर्यादित होत असताना ठिबक सिंचन, सूक्ष्म सिंचन, स्वयंचलित पाणीपुरवठा आणि मातीतील ओलाव्याच्या आधारे सिंचनाचे नियोजन यावर भर दिला जातो.
पिकाला आवश्यक तेवढेच पाणी देण्याची पद्धत उत्पादन खर्च कमी करण्यासोबतच पाण्याची बचत करण्यास मदत करते. तसेच मातीचे आरोग्य टिकवण्यासाठी सेंद्रिय घटकांचा वापर, पीक फेरपालट, अचूक खत व्यवस्थापन आणि माती परीक्षणावर आधारित निर्णय घेतले जातात. भारतीय शेतकऱ्यांसाठी या बाबी विशेष महत्त्वाच्या आहेत.
कारण महाराष्ट्रासारख्या राज्यात पर्जन्यमानात मोठी अनिश्चितता असून काही भागात अतिवृष्टी, तर काही भागात पाणीटंचाई अशी दुहेरी परिस्थिती निर्माण होते. त्यामुळे परदेशातील जलव्यवस्थापनाचे अनुभव स्थानिक हवामान आणि पिकांच्या गरजेनुसार स्वीकारणे फायदेशीर ठरू शकते.
दुसरीकडे, चीनने कृषी यांत्रिकीकरण, डिजिटल शेती आणि लघु क्षेत्रासाठी उपयुक्त तंत्रज्ञानाच्या विकासात वेगळी दिशा दाखवली आहे. चीनमध्ये कमी क्षेत्रात अधिक उत्पादन मिळविण्यासाठी आधुनिक लागवड तंत्र, प्लास्टिक मल्चिंग, संरक्षित शेती, स्वयंचलित सिंचन, कृषी ड्रोन आणि स्मार्ट उपकरणांचा वापर वाढला आहे.
फळबागा, भाजीपाला, तांदूळ, धान्य आणि इतर पिकांच्या उत्पादनात यांत्रिकीकरणाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. विशेष म्हणजे छोट्या आणि मध्यम आकाराच्या शेतकऱ्यांसाठीही तुलनेने कमी खर्चातील उपकरणे विकसित करण्यावर भर दिला जातो. महाराष्ट्रातील अनेक शेतकऱ्यांकडे मर्यादित क्षेत्र असल्याने चीनमधील लघु व मध्यम शेतांसाठी विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाचा अभ्यास त्यांच्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतो.
पेरणीपासून काढणीपर्यंतची कामे यंत्रांच्या मदतीने सुलभ करण्यासोबतच मजुरांवरील अवलंबित्व कमी करण्याचे मार्ग या अभ्यासातून समोर येऊ शकतात.
या अभ्यासदौऱ्याचे महत्त्व केवळ शेतीतील उत्पादन वाढविण्यापुरते मर्यादित राहणार नाही. शेतमालाचे मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेतील चांगली किंमत मिळवणे हा देखील त्याचा महत्त्वाचा भाग असू शकतो. युरोप आणि चीनमध्ये उत्पादनानंतरची हाताळणी, प्रतवारी, प्रक्रिया, पॅकेजिंग, साठवणूक आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचविण्याची साखळी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
शेतातून माल निघाल्यानंतर त्याची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी योग्य तापमान, आर्द्रता आणि वाहतूक व्यवस्था वापरली जाते. त्यामुळे काढणीनंतर होणारे नुकसान कमी करता येते. भारतातही फळे, भाजीपाला, कांदा, बटाटा, धान्य आणि इतर कृषी उत्पादनांमध्ये काढणीनंतर मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते.
परदेशातील पॅकहाऊस, कोल्ड स्टोरेज, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करून शेतकरी उत्पादक कंपन्या, सहकारी संस्था आणि स्थानिक उद्योजकांसाठी नवीन संधी निर्माण होऊ शकतात.
डिजिटल शेती हा या आधुनिक कृषी अनुभवाचा आणखी एक केंद्रबिंदू ठरणार आहे. मोबाईल अॅप्स, हवामान अंदाज, बाजारभावाची माहिती, पीक निरीक्षण, कीड-रोगांची ओळख आणि उत्पादनाचे डिजिटल नियोजन यामुळे शेतकऱ्यांच्या निर्णयक्षमतेत वाढ होऊ शकते.
ड्रोनच्या मदतीने मोठ्या क्षेत्राचे निरीक्षण करून पिकांमध्ये कुठे ताण निर्माण झाला आहे, कुठे पाणी कमी आहे किंवा कोणत्या भागात रोग-किडीचा प्रादुर्भाव दिसतो आहे, याची माहिती मिळवता येते. त्यानुसार आवश्यक त्या भागातच उपाययोजना करता येतात. त्यामुळे अनावश्यक फवारणी, पाणी आणि खतांचा वापर कमी होण्याची शक्यता असते.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डेटा विश्लेषणाचा वापर वाढत असताना भविष्यात शेतकऱ्यांना पिकांच्या निर्णयांसाठी डिजिटल सहाय्य मिळण्याची शक्यता अधिक आहे.
मात्र परदेशातील प्रत्येक तंत्रज्ञान जसेच्या तसे भारतात लागू करणे योग्य ठरणार नाही. भारतीय शेतीची जमीनधारणा, हवामान, पाण्याची उपलब्धता, पिकांची विविधता आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक क्षमता वेगळी आहे. त्यामुळे अभ्यासदौऱ्यातून मिळालेली माहिती स्थानिक परिस्थितीशी जोडणे अत्यंत आवश्यक आहे.
उदाहरणार्थ, मोठ्या युरोपीय शेतासाठी उपयुक्त असलेली एखादी अत्याधुनिक यंत्रणा छोट्या भारतीय शेतकऱ्यासाठी आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य नसेल. अशा वेळी त्याच तंत्रज्ञानाची कमी खर्चातील किंवा सामायिक वापराची आवृत्ती विकसित करता येऊ शकते. कृषी यंत्रसामग्री बँक, शेतकरी उत्पादक कंपनी किंवा सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून महागडी यंत्रे सामायिकपणे वापरण्याचा पर्यायही पुढे येऊ शकतो.
अभ्यासदौऱ्यात सहभागी होणाऱ्या शेतकऱ्यांनी केवळ पाहुणे म्हणून न जाता प्रत्यक्ष तंत्रज्ञान समजून घेणारे आणि त्याचे स्थानिक रूपांतर करणारे प्रतिनिधी म्हणून भूमिका बजावणे महत्त्वाचे ठरेल. कोणत्या पिकासाठी कोणते तंत्रज्ञान उपयुक्त आहे, त्याचा खर्च किती आहे, देखभाल कशी केली जाते, किती मनुष्यबळाची बचत होते, उत्पादनात किती फरक पडतो आणि गुंतवणुकीचा परतावा किती कालावधीत मिळतो, याचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
परदेशातील कृषी विद्यापीठे, संशोधन केंद्रे, शेतकरी सहकारी संस्था, कृषी यंत्रनिर्मिती कंपन्या, प्रक्रिया उद्योग आणि प्रत्यक्ष शेतांना भेटी दिल्यास हा अनुभव अधिक व्यापक होऊ शकतो.
या उपक्रमातून महाराष्ट्रातील तरुण शेतकऱ्यांसाठी कृषी उद्योजकतेचे नवे दालन खुले होऊ शकते. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून ड्रोन सेवा, माती परीक्षण, स्मार्ट सिंचन, कृषी यंत्रसामग्री भाडेतत्त्वावर देणे, पॅकहाऊस, प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी आणि डिजिटल कृषी सेवा अशा विविध क्षेत्रांत व्यवसायाच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे शेती ही केवळ पारंपरिक उत्पादनाची प्रक्रिया न राहता तंत्रज्ञानाधारित व्यवसाय म्हणून विकसित होण्याची शक्यता आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, अशा अभ्यासदौऱ्यांचा खरा फायदा तेव्हाच होईल जेव्हा परदेशातील अनुभव गावपातळीवर प्रत्यक्ष प्रयोगांमध्ये उतरवला जाईल. अभ्यासदौऱ्यावरून परतल्यानंतर सहभागी शेतकऱ्यांनी आपल्या गावातील इतर शेतकऱ्यांसोबत माहिती शेअर करणे, प्रात्यक्षिक प्लॉट उभारणे आणि यशस्वी तंत्रज्ञानाचे स्थानिक पातळीवर प्रयोग करणे आवश्यक आहे. कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठे, संशोधन संस्था, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि खासगी तंत्रज्ञान क्षेत्रातील संस्थांनी यासाठी समन्वय साधल्यास त्याचा व्यापक परिणाम होऊ शकतो.
आज शेतीसमोर उत्पादन वाढवण्याबरोबरच कमी खर्चात अधिक उत्पादन, गुणवत्तापूर्ण माल, पाण्याची बचत, हवामान बदलाशी जुळवून घेणे आणि बाजारपेठेत चांगला दर मिळवणे ही आव्हाने आहेत. युरोप आणि चीनमधील आधुनिक शेतीचा अभ्यास या सर्व प्रश्नांची जादूची किल्ली नसली, तरी त्यातून व्यवहार्य उपायांचे अनेक पर्याय निश्चितच मिळू शकतात. परदेशातील प्रगत तंत्रज्ञान आणि महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा अनुभव यांची सांगड घातली, तर भविष्यात अधिक सक्षम, तंत्रज्ञानाधारित आणि शाश्वत शेतीची वाटचाल वेगाने होऊ शकते.
म्हणूनच युरोप आणि चीनचा हा कृषी अभ्यासदौरा ‘परदेश पाहण्याची संधी’ यापेक्षा ‘शेतीचे भविष्य प्रत्यक्ष समजून घेण्याची संधी’ म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. आधुनिक यंत्रसामग्रीपासून स्मार्ट सिंचनापर्यंत, ड्रोनपासून डिजिटल शेतीपर्यंत आणि उत्पादनापासून मूल्यवर्धनापर्यंतच्या विविध तंत्रांचा प्रत्यक्ष अनुभव शेतकऱ्यांना मिळाल्यास त्यातून महाराष्ट्राच्या कृषी क्षेत्राला नवी दिशा मिळू शकते.
परदेशातील तंत्रज्ञानाची हुबेहूब नक्कल करण्याऐवजी त्यातील उपयुक्त कल्पना स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वीकारल्या गेल्या, तर भविष्यात ‘आधुनिक शेतीचा अनुभव परदेशात आणि त्याचा परिणाम महाराष्ट्रातील शेताच्या बांधावर’ असे चित्र प्रत्यक्षात येण्याची शक्यता आहे.
