पूर्वहंगामी कापूस लागवड केलेल्या शेतांमध्ये सध्या पिकाची वाढ जोमाने सुरू असून, कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांची खत व्यवस्थापनासाठी लगबग वाढली आहे. पावसाच्या अनुकूल वातावरणामुळे अनेक ठिकाणी कापसाची वाढ चांगली होत असली तरी, पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करणे अत्यंत आवश्यक ठरत आहे.
विशेषतः नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच दुय्यम व सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज लक्षात घेऊन खतांचे नियोजन करण्याकडे शेतकऱ्यांचा कल आहे. केवळ जास्त प्रमाणात खत दिल्यास उत्पादन वाढेल, असा गैरसमज न ठेवता माती परीक्षण, पिकाची अवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओलावा यानुसार खत व्यवस्थापन करण्याचा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला आहे.
पूर्वहंगामी कापसाला सुरुवातीपासूनच संतुलित पोषण मिळाल्यास झाडांची मुळे मजबूत होण्यास, फांद्यांची वाढ सुधारण्यास आणि पुढील काळात बोंडधारणेसाठी सक्षम झाड तयार होण्यास मदत होऊ शकते.
कापूस पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात नत्राची भूमिका महत्त्वाची असते. नत्रामुळे झाडाची शाकीय वाढ, पाने आणि फांद्यांची वाढ होण्यास मदत होते. मात्र नत्राचा अतिरेक केल्यास झाडाची अनावश्यक पालेवाढ होऊ शकते आणि त्याचा परिणाम बोंडधारणेवर होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणावर नत्र देण्याऐवजी पिकाच्या गरजेनुसार त्याची विभागणी करणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते.
स्फुरदामुळे मुळांच्या वाढीस आणि सुरुवातीच्या अवस्थेतील पिकाच्या विकासास मदत होते, तर पालाश पिकाची एकूण ताकद वाढविण्यासोबत पाणी व्यवस्थापन, ताण सहनशीलता आणि पुढील बोंडांच्या गुणवत्तेसाठी महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळे खत निवडताना केवळ एका अन्नद्रव्यावर भर न देता पिकाच्या संपूर्ण गरजेचा विचार करणे गरजेचे आहे. शेतात पिकाची वाढ मंदावलेली दिसत असल्यास किंवा पानांवर विशिष्ट कमतरतेची लक्षणे दिसल्यास तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली उपाययोजना करणे अधिक योग्य ठरते.
पूर्वहंगामी कापसामध्ये खत देण्याची वेळ आणि पद्धत यालाही तितकेच महत्त्व आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना खतांचा वापर केल्यास अन्नद्रव्ये मुळांच्या कार्यक्षेत्रात उपलब्ध होण्यास मदत होते. मात्र अतिपावसाच्या परिस्थितीत वरखत दिल्यानंतर अन्नद्रव्यांचे वहन किंवा नुकसान होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पावसाचा अंदाज आणि शेतातील ओलाव्याची स्थिती पाहून खत देण्याचे नियोजन करणे आवश्यक आहे.
ठिबक सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांना पिकाच्या अवस्थेनुसार विद्राव्य खतांचा वापर विभागून करण्याची संधी मिळते. यामुळे अन्नद्रव्यांचा पुरवठा टप्प्याटप्प्याने करता येतो आणि पिकाच्या गरजेनुसार पोषण व्यवस्थापन करणे सोपे होते. दुसरीकडे, कोरडवाहू किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या क्षेत्रात खत देताना पुढील पावसाचा अंदाज लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरते. खत मुळांच्या अगदी जवळ किंवा खोडाला लागून देण्याऐवजी योग्य अंतरावर आणि योग्य खोलीत देणे आवश्यक आहे, जेणेकरून मुळांना अन्नद्रव्यांचा चांगला उपयोग करता येईल.
यंदाच्या हंगामात अनेक शेतकरी जैविक व रासायनिक खतांचा समतोल वापर करण्याकडेही लक्ष देत आहेत. शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत किंवा इतर सेंद्रिय स्रोतांचा वापर जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब आणि भौतिक गुणधर्म सुधारण्यास मदत करू शकतो. मात्र सेंद्रिय खतांचा वापर हा रासायनिक खतांना पूर्ण पर्याय आहे, असे सरसकट मानणे योग्य नाही. उपलब्ध अन्नद्रव्ये, जमिनीची सुपीकता आणि पिकाची गरज यानुसार एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करणे अधिक उपयुक्त ठरते.
सूक्ष्म अन्नद्रव्यांमध्ये झिंक, बोरॉन, लोह यांसारख्या घटकांची गरज काही परिस्थितीत भासू शकते; मात्र कोणत्याही सूक्ष्म अन्नद्रव्याची कमतरता नसताना केवळ अंदाजाने त्याची फवारणी किंवा जमिनीतून मात्रा देणे टाळावे. पानांवरील कमतरतेची लक्षणे इतर कारणांमुळेही दिसू शकतात. त्यामुळे शक्य असल्यास माती परीक्षण किंवा कृषी तज्ज्ञांच्या निदानावर आधारित निर्णय घेणे शेतकऱ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्याही फायदेशीर ठरू शकते.
दरम्यान, खत व्यवस्थापनासोबत तण नियंत्रण, पाणी व्यवस्थापन आणि किडींचे निरीक्षण याकडेही दुर्लक्ष न करण्याचे आवाहन कृषी क्षेत्रातील जाणकारांकडून केले जात आहे. कापूस पिकाच्या सुरुवातीच्या काळात तणांमुळे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते. परिणामी खतांचा फायदा पिकाला अपेक्षित प्रमाणात मिळत नाही. त्यामुळे योग्य वेळी आंतरमशागत आणि तण नियंत्रण करणे महत्त्वाचे ठरते. त्याचबरोबर पावसाचे पाणी शेतात साचणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
सतत पाणी साचल्यास मुळांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. पिकाची नियमित पाहणी करून पानांचा रंग, वाढीचा वेग, फांद्यांची संख्या, किडींची उपस्थिती आणि बोंडधारणेची स्थिती यांचा आढावा घेत राहिल्यास पुढील खत व्यवस्थापनाचे निर्णय अधिक अचूकपणे घेता येतात.
पूर्वहंगामी कापसामध्ये सध्या दिसणारी खत देण्याची लगबग ही केवळ खत टाकण्यापुरती मर्यादित न ठेवता शास्त्रीय अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाची संधी म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. खताचा खर्च वाढत असताना अनावश्यक मात्रा वापरल्यास उत्पादन खर्च वाढण्याबरोबर जमिनीच्या आरोग्यावरही विपरीत परिणाम होऊ शकतो. दुसरीकडे, आवश्यक अन्नद्रव्यांची कमतरता राहिल्यास पिकाची वाढ आणि उत्पादन क्षमता प्रभावित होऊ शकते.
त्यामुळे “जास्त खत म्हणजे जास्त उत्पादन” या संकल्पनेऐवजी “योग्य खत, योग्य मात्रा, योग्य वेळ आणि योग्य पद्धत” हा मंत्र शेतकऱ्यांनी स्वीकारणे गरजेचे आहे. विशेषतः पूर्वहंगामी कापसाचे पीक पुढील काही आठवड्यांत वाढीच्या महत्त्वाच्या टप्प्यात प्रवेश करणार असल्याने आतापासून केलेले पोषण व्यवस्थापन पुढील उत्पादनाची पायाभरणी करू शकते.
माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार खतांची मात्रा निश्चित करून, स्थानिक हवामान आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेऊन नियोजन केल्यास खर्चाचे व्यवस्थापन करताना कापसाच्या उत्पादनक्षमतेला चालना देण्याची संधी निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे लक्ष आता केवळ खतांच्या उपलब्धतेकडे नसून, कापसाला नेमके किती, कोणते आणि कधी खत द्यायचे, याकडे केंद्रित झाले आहे.
