पीक जोमदार वाढावे, मुळांची वाढ चांगली व्हावी, फुलधारणा आणि फळधारणा सुधारावी, तसेच उत्पादनाची गुणवत्ता वाढावी यासाठी शेतकरी विविध कृषी निविष्ठांचा वापर करतात. त्यामध्ये वनस्पती संप्रेरकांचा म्हणजेच Plant Growth Regulators (PGRs) चा वापर गेल्या काही वर्षांत वाढला आहे.
मात्र, संप्रेरकांचा वापर म्हणजे अधिक उत्पादनाची हमी असा सरळ अर्थ काढणे धोकादायक ठरू शकतो. पिकाची जात, वाढीची अवस्था, हवामान, जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि अन्नद्रव्यांची स्थिती लक्षात घेऊन योग्य संप्रेरक, योग्य प्रमाणात आणि योग्य वेळी वापरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
वनस्पतींच्या शरीरात नैसर्गिकरीत्या काही संप्रेरके तयार होतात आणि त्यांचा पिकाच्या वाढीवर, पेशी विभाजनावर, मुळांच्या विकासावर, फुलधारणेवर आणि फळांच्या वाढीवर परिणाम होतो. ऑक्सिन, जिबरेलिन, सायटोकिनिन, एथिलीन आणि अॅब्सिसिक अॅसिड यांसारखी नैसर्गिक संप्रेरके वनस्पतीच्या विविध जैविक प्रक्रियांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
कृषी क्षेत्रात या प्रक्रियांवर परिणाम करणाऱ्या वाढ नियंत्रकांचा वापर विशिष्ट उद्देशाने केला जातो. त्यामुळे संप्रेरकांचा वापर हा केवळ ‘वाढ वाढविण्याचा’ उपाय नसून पिकाच्या वाढीचे व्यवस्थापन करण्याचे एक साधन आहे.
मुळांची वाढ आणि पिकाची सुरुवातीची ताकद
पिकाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत मुळांची वाढ चांगली असणे अत्यंत आवश्यक असते. मजबूत आणि निरोगी मुळांमुळे जमिनीतून पाणी व अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारते. काही वाढ नियंत्रकांचा योग्य वापर मुळांच्या विकासाला चालना देऊ शकतो. विशेषतः प्रतिकूल परिस्थितीत रोपांची वाढ स्थिर ठेवण्यास याचा काही प्रमाणात फायदा होऊ शकतो.
मात्र, जमिनीत सेंद्रिय कर्ब कमी असणे, पाण्याचा निचरा खराब असणे किंवा मुळांच्या भागात रोगांचा प्रादुर्भाव असणे अशा परिस्थितीत केवळ संप्रेरकांचा वापर करून अपेक्षित परिणाम मिळत नाही.
फुलधारणा आणि फळधारणेतही भूमिका
फळपिकांमध्ये फुलधारणा, फळधारणा आणि फळांची वाढ या अवस्थांमध्ये संप्रेरकांचा वापर केला जातो. योग्य परिस्थितीत काही वाढ नियंत्रक फुलगळ किंवा फळगळ कमी करण्यासाठी, फळांचा आकार सुधारण्यासाठी किंवा फळांची वाढ नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी ठरू शकतात.
मात्र, प्रत्येक पिकासाठी त्यांचा परिणाम वेगळा असतो. डाळिंब, द्राक्ष, आंबा, भाजीपाला किंवा कापूस या सर्व पिकांमध्ये एकाच संप्रेरकाचा एकच डोस वापरता येईल, असा नियम नाही. म्हणून पिकानुसार शिफारस तपासणे आवश्यक आहे.
जास्त डोसचा उलटा परिणाम होऊ शकतो
संप्रेरकांच्या बाबतीत ‘जास्त म्हणजे जास्त फायदा’ हे समीकरण लागू होत नाही. शिफारशीपेक्षा जास्त प्रमाणात वापर केल्यास पिकाची नैसर्गिक वाढ बिघडू शकते. काही परिस्थितींमध्ये अतिवेगाने शाकीय वाढ होणे, फुलधारणा कमी होणे, फळांचा आकार किंवा गुणवत्ता प्रभावित होणे, पाने विकृत होणे अथवा पिकावर अनावश्यक ताण निर्माण होणे असे परिणाम दिसू शकतात.
त्यामुळे सोशल मीडिया, शेजारील शेतकरी किंवा विक्रेत्याच्या सांगण्यावरून डोस वाढविणे टाळणे गरजेचे आहे.
अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि संप्रेरक यात फरक ओळखा
पिकाची वाढ खुंटली किंवा पाने पिवळी पडली की अनेकदा शेतकरी तातडीने वाढ नियंत्रक किंवा इतर फवारणी सुरू करतात. मात्र, वाढ खुंटण्यामागे नत्र, स्फुरद, पालाश, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, गंधक किंवा सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असू शकते.
त्याचप्रमाणे कीड, रोग, पाण्याचा ताण, जमिनीतील क्षारता किंवा मुळांचे नुकसान ही कारणेही असू शकतात. त्यामुळे प्रथम समस्या ओळखणे आणि त्यानंतरच संप्रेरकांचा विचार करणे अधिक शास्त्रीय पद्धत ठरते.
हवामानाचा परिणामही महत्त्वाचा
संप्रेरकांचा परिणाम हवामानाशीही जोडलेला असतो. अतिउष्णता, सततचा पाऊस, ढगाळ वातावरण, जास्त आर्द्रता किंवा पाण्याचा ताण अशा परिस्थितीत फवारणीचा परिणाम अपेक्षेप्रमाणे मिळेलच असे नाही.
पावसाळ्यात फवारणीनंतर लगेच पाऊस झाल्यास औषधाचे शोषण कमी होऊ शकते. त्यामुळे फवारणीची वेळ, पिकाची अवस्था आणि पुढील काही तासांचे हवामान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
एकात्मिक व्यवस्थापन हाच प्रभावी मार्ग
पिकाच्या वाढीसाठी संप्रेरकांचा वापर हा खत, पाणी व्यवस्थापन, जमिनीची सुपीकता, कीड-रोग नियंत्रण आणि योग्य शेती पद्धतींचा पर्याय नाही.
संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य सिंचन, जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढविणे, आवश्यकतेनुसार सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर आणि पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार व्यवस्थापन यासोबत संप्रेरकांचा वापर केल्यास त्याचा फायदा अधिक परिणामकारक होऊ शकतो. म्हणजेच संप्रेरक हे ‘पूरक साधन’ म्हणून पाहणे योग्य ठरते.
तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला प्राधान्य
शेतकऱ्यांनी कोणत्याही वाढ नियंत्रकाचा वापर करण्यापूर्वी संबंधित पिकासाठी त्याची शिफारस, लेबलवरील सूचना आणि वापराचे प्रमाण तपासावे.
स्थानिक कृषी अधिकारी, कृषी विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते. उत्पादन वाढविण्याच्या घाईत अनावश्यक मिश्रण करणे, डोस वाढविणे किंवा वारंवार फवारणी करणे टाळावे.
थोडक्यात, पिकाच्या वाढीमध्ये संप्रेरकांचा योग्य वापर निश्चितच फायदेशीर ठरू शकतो; मात्र तो परिस्थितीनुसार आणि शास्त्रीय पद्धतीने केला तरच.
पिकाची अडचण नेमकी कशामुळे निर्माण झाली आहे, हे आधी समजून घेणे आणि त्यानंतर योग्य उपाय निवडणे हीच उत्पादन वाढीची खरी गुरुकिल्ली आहे. संप्रेरकांकडे ‘चमत्कारी उपाय’ म्हणून न पाहता, संतुलित पीक व्यवस्थापनातील एक शास्त्रीय साधन म्हणून पाहिल्यास खर्च नियंत्रणासोबत उत्पादन आणि गुणवत्तेतही सुधारणा साधता येऊ शकते.
