खरीप हंगामातील सोयाबीन पिकासाठी पाणी हे अत्यंत महत्त्वाचे घटक असले, तरी पाण्याचा ताण आणि त्यानंतर अचानक जास्त ओलावा या दोन्ही परिस्थिती पिकासाठी धोकादायक ठरू शकतात. पावसात खंड पडल्याने जमीन कोरडी होणे, त्यानंतर जोरदार पाऊस पडणे किंवा शेतात पाण्याचा निचरा योग्य नसणे, अशा परिस्थितीत सोयाबीनच्या मुळांवर विविध बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.
त्यात मूळकुज ही समस्या सुरुवातीला कमी प्रमाणात दिसत असली, तरी दुर्लक्ष केल्यास झाडांची वाढ खुंटणे, पाने पिवळी पडणे आणि अखेरीस झाडे वाळण्याचे प्रमाण वाढू शकते.
पिकात कोणती लक्षणे दिसतात?
सोयाबीन पिकावर मूळकुजची समस्या निर्माण झाल्यानंतर सर्वप्रथम झाडांची वाढ मंदावलेली दिसून येते. काही झाडांची पाने फिकट हिरवी किंवा पिवळसर होतात आणि झाडे इतर निरोगी झाडांच्या तुलनेत लहान राहतात. मुळांची तपासणी केली असता मुळांवर तपकिरी ते काळसर रंगाचे डाग, मुळांची कुज किंवा मुळांची साल सोलल्यासारखी स्थिती आढळू शकते.
प्रादुर्भाव वाढल्यास मुळे अन्नद्रव्य व पाणी शोषून घेण्यास कमी पडतात आणि झाड हळूहळू कोमेजून वाळू लागते.
१. शेतातील पाण्याचा निचरा व्यवस्थित करा
मूळकुज व्यवस्थापनातील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे शेतात पाणी साचू न देणे. पाण्याचा ताण असलेल्या पिकाला अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी मिळाल्यास आणि ते शेतातून बाहेर निघाले नाही, तर मुळांच्या परिसरात जास्त काळ ओलावा राहतो.
त्यामुळे रोगकारक बुरशीच्या वाढीस अनुकूल वातावरण तयार होऊ शकते. त्यामुळे बांध, सरी किंवा नाल्यांची पाहणी करून अतिरिक्त पाणी बाहेर जाण्याची व्यवस्था करावी. विशेषतः भारी जमिनीमध्ये निचऱ्याची योग्य व्यवस्था करणे आवश्यक आहे.
२. रोगट झाडांची वेळीच पाहणी करा
शेतात काही ठिकाणी झाडे पिवळी पडत असतील किंवा अचानक कोमेजलेली दिसत असतील, तर त्या भागाची मुळांसह तपासणी करणे गरजेचे आहे. केवळ पानांचा रंग पाहून अन्नद्रव्यांची कमतरता आहे असे गृहीत धरू नये.
रोगग्रस्त झाडे आणि त्यांच्या मुळांची लक्षणे निरोगी झाडांशी तुलना करावी. समस्या एखाद्या ठिकाणीच जास्त असल्यास त्या भागातील माती, पाण्याचा निचरा आणि मुळांची स्थिती तपासावी. रोगाचे अचूक निदान झाल्यानंतरच कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने पुढील उपाययोजना करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
३. जैविक नियंत्रणाला द्या प्राधान्य
मूळकुजसारख्या मृदाजन्य रोगांच्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचा वापर फायदेशीर ठरू शकतो. ट्रायकोडर्मा किंवा इतर शिफारस केलेल्या जैविक घटकांचा वापर करताना उत्पादनाच्या लेबलवरील मात्रा, वापरण्याची पद्धत आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशींचे पालन करावे.
सेंद्रिय घटकांचा योग्य वापर, मातीतील जैविक क्रियाशीलता वाढवणे आणि संतुलित खत व्यवस्थापन यामुळे मुळांच्या आरोग्यास मदत होऊ शकते. मात्र, रोगाची तीव्रता जास्त असल्यास केवळ जैविक उपायांवर अवलंबून न राहता तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
४. पुढील हंगामासाठी बीज व माती व्यवस्थापन महत्त्वाचे
मूळकुजचा प्रादुर्भाव झालेल्या शेतात पुढील हंगामासाठी निरोगी व प्रमाणित बियाण्याची निवड करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पेरणीपूर्वी शिफारस केलेल्या बुरशीनाशक किंवा जैविक बीजप्रक्रियेचा वापर करावा.
एकाच पिकाची सतत लागवड करण्याऐवजी उपलब्ध परिस्थितीनुसार पीक फेरपालटाचा विचार करणेही उपयुक्त ठरू शकते. याशिवाय संतुलित खत व्यवस्थापन, योग्य पेरणीची वेळ, योग्य अंतर आणि जमिनीचा निचरा याकडे लक्ष दिल्यास मुळांवरील ताण कमी करण्यास मदत होते.
पाण्याच्या ताणात खतांचा अतिरेक टाळा
पिकाला पाण्याचा ताण जाणवत असताना शेतकरी अनेकदा पिकाची वाढ सुधारण्यासाठी अतिरिक्त खतांचा वापर करण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, जमिनीत पुरेसा ओलावा नसताना किंवा मुळांची कार्यक्षमता कमी झालेली असताना खतांचा अवाजवी वापर करणे टाळावे. पाण्याची उपलब्धता, पिकाची अवस्था आणि जमिनीची स्थिती लक्षात घेऊनच खत व्यवस्थापन करावे.
मुळांचे आरोग्य बिघडले असल्यास प्रथम कारण शोधणे आणि त्यानंतर उपाय करणे अधिक परिणामकारक ठरते.
हवामानातील बदलामुळे वाढते आव्हान
यंदाच्या खरीप हंगामात अनेक भागांत पावसाचे वितरण अनियमित राहिल्यास सोयाबीन उत्पादकांसमोर मुळांच्या आरोग्याचे आव्हान निर्माण होऊ शकते. काही दिवस पाऊस न पडल्याने पाण्याचा ताण, त्यानंतर झालेला जोरदार पाऊस आणि शेतातील अपुरा निचरा या तिन्ही घटकांचा एकत्र परिणाम पिकावर होऊ शकतो.
त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ वरून दिसणाऱ्या लक्षणांवर अवलंबून न राहता झाड उपटून मुळांची पाहणी करावी. विशेषतः शेतातील ज्या भागात झाडे वारंवार वाळत आहेत, त्या ठिकाणी स्वतंत्रपणे निरीक्षण करणे गरजेचे आहे.
चार उपाय, एकच उद्देश—मुळांचे आरोग्य जपा
सोयाबीनवरील मूळकुज व्यवस्थापनासाठी निचरा सुधारणे, रोगट झाडांची नियमित पाहणी, शिफारस केलेल्या जैविक घटकांचा वापर आणि योग्य बीज-माती व्यवस्थापन हे चार मूलभूत उपाय शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे ठरतात.
रोगाची लक्षणे दिसल्यानंतर तातडीने कारण निश्चित करणे आवश्यक आहे. कारण पाण्याचा ताण, मुळकुज, अन्नद्रव्यांची कमतरता किंवा इतर मृदाजन्य समस्या यांची लक्षणे काही वेळा एकसारखी दिसू शकतात. त्यामुळे गरज भासल्यास माती किंवा वनस्पती नमुना तपासून कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
वेळीच केलेली पाहणी आणि योग्य व्यवस्थापनामुळे सोयाबीन पिकाचे नुकसान कमी करता येऊ शकते. पिकाच्या मुळांची स्थिती चांगली राहिली तर पाणी व अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारते आणि प्रतिकूल हवामानातही पीक तुलनेने सक्षम राहण्यास मदत होते.
त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सध्या शेतात फेरफटका मारताना पानांबरोबरच झाडांच्या मुळांकडेही लक्ष द्यावे, कारण मुळांमध्ये सुरू झालेली समस्या वरच्या भागात स्पष्ट दिसेपर्यंत उशीर झालेला असू शकतो.
