ऊस हे दीर्घ कालावधीचे आणि तुलनेने जास्त पाण्याची गरज असलेले नगदी पीक असल्याने पाण्याचे योग्य नियोजन उत्पादन आणि खर्च या दोन्ही बाबतीत महत्त्वाचे ठरते. अनियंत्रित पाणी दिल्यास जमिनीत पाणी साचणे, मुळांना हवा न मिळणे, अन्नद्रव्यांचे नुकसान तसेच रोग-किडींच्या समस्या वाढण्याची शक्यता असते.
दुसरीकडे पाण्याचा तुटवडा निर्माण झाल्यास उसाची वाढ खुंटणे, कांड्यांची जाडी कमी होणे आणि अपेक्षित उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे उपलब्ध पाणीसाठा, जमिनीचा प्रकार, हवामान आणि उसाची वाढीची अवस्था लक्षात घेऊन सिंचनाचे वेळापत्रक तयार करणे आवश्यक आहे.
ऊस लागवडीनंतर सुरुवातीच्या काळात मुळांची चांगली वाढ होणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. लागवडीनंतर जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यकतेनुसार पाणी द्यावे; मात्र पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
हलक्या जमिनीत पाणी लवकर निघून जात असल्याने सिंचनाची वारंवारता तुलनेने जास्त असू शकते, तर भारी जमिनीत ओलावा जास्त काळ टिकतो. त्यामुळे सर्व शेतांसाठी एकच सिंचन पद्धत लागू करणे योग्य नाही. शेतातील मातीचा पोत, निचरा आणि उपलब्ध जलस्रोत यांचा अभ्यास करूनच पाणी देण्याचे नियोजन करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
ठिबक सिंचनाचा वापर हा ऊस पिकातील पाणी व्यवस्थापनासाठी प्रभावी पर्याय मानला जातो. ठिबकद्वारे पाणी थेट मुळांच्या कार्यक्षेत्रात दिल्याने पाण्याचा अपव्यय कमी करता येतो. त्याचबरोबर विद्राव्य खतांचा वापर नियोजनपूर्वक करता येत असल्याने पाणी आणि अन्नद्रव्ये पिकाच्या गरजेनुसार उपलब्ध करून देण्यास मदत होते. ठिबकच्या नळ्या, फिल्टर, व्हॉल्व्ह आणि उत्सर्जक यांची नियमित तपासणी करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
एखाद्या भागात ठिबक बंद पडल्यास त्या ठिकाणी उसाची वाढ असमान होऊ शकते.
उसाच्या वाढीच्या वेगवेगळ्या अवस्थेनुसार पाण्याची गरज बदलत असते. उगवण, फुटवे वाढ, जोमदार वाढ आणि कांड्यांची वाढ या अवस्थांमध्ये जमिनीतील ओलावा योग्य प्रमाणात राखणे आवश्यक असते. विशेषतः जोमदार वाढीच्या काळात पिकावर पाण्याचा ताण पडल्यास वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.
मात्र गरजेपेक्षा जास्त पाणी देणेही तितकेच नुकसानकारक ठरू शकते. त्यामुळे ठरावीक दिवसांनी पाणी देण्यापेक्षा जमिनीतील ओलावा आणि पिकाची अवस्था पाहून सिंचनाचा निर्णय घेणे अधिक शास्त्रीय ठरते.
पाण्याची बचत करण्यासाठी आंतरमशागत आणि आच्छादनालाही महत्त्व आहे. उसाच्या दोन ओळींमधील मोकळ्या जागेत योग्य पद्धतीने आच्छादन केल्यास जमिनीतील बाष्पीभवनाचा वेग कमी होण्यास मदत होते.
उसाच्या पाचटाचा वापर आच्छादनासाठी केल्यास जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्याबरोबरच सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण वाढविण्यास मदत होते. पाचट जाळण्याऐवजी त्याचा शेतात उपयोग केल्यास जमिनीच्या आरोग्यासाठीही फायदा होऊ शकतो. तणांचे प्रभावी नियंत्रण केल्याने पिकाशी पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी होणारी स्पर्धाही कमी करता येते.
पावसाळ्यात सिंचन व्यवस्थापनात विशेष दक्षता आवश्यक आहे. पाऊस झाल्यानंतर लगेच ठरलेल्या वेळापत्रकानुसार पाणी देणे टाळावे. शेतात पुरेसा ओलावा असल्यास सिंचन पुढे ढकलता येते. मात्र पाणी साचत असल्यास योग्य निचरा व्यवस्था करणे महत्त्वाचे आहे.
बांध, चर आणि निचरा वाहिन्यांची पूर्वतयारी केल्यास अतिवृष्टीच्या काळात पिकाचे नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते. त्याचप्रमाणे पावसाचे पाणी शेततळे, जलसंधारण संरचना किंवा इतर उपलब्ध साधनांद्वारे साठवून त्याचा नियोजनबद्ध वापर करता येतो.
पाण्याबरोबरच खत व्यवस्थापनही संतुलित असणे गरजेचे आहे. जास्त पाणी दिल्यामुळे जमिनीतील काही अन्नद्रव्ये वाहून जाण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पिकाच्या गरजेनुसार खतांचा वापर आणि सिंचन यांचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे.
ठिबक सिंचन असल्यास खतांची मात्रा, वेळ आणि पाण्याचे प्रमाण यांचे नियोजन तज्ज्ञांच्या किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशींनुसार करावे. पिकाला हिरवीगार वाढ दिसावी म्हणून अति प्रमाणात पाणी आणि नत्र देण्याची पद्धत टाळणे आवश्यक आहे.
पाण्याची उपलब्धता कमी असलेल्या भागात जलस्रोताचे नियोजन वर्षभराच्या दृष्टीने करणे गरजेचे आहे. विहीर, बोअरवेल, कालवा किंवा शेततळे यापैकी उपलब्ध स्रोताची क्षमता लक्षात घेऊन ऊस क्षेत्र निश्चित करणे अधिक शाश्वत ठरू शकते.
पाण्याचा साठा मर्यादित असताना संपूर्ण क्षेत्राला कमी प्रमाणात पाणी देण्यापेक्षा पिकाच्या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये पुरेसा ओलावा राखण्यावर भर देणे आवश्यक ठरते. यामुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.
दरम्यान, हवामानातील बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अनिश्चित होत असल्याने पारंपरिक सिंचन पद्धतीवर पूर्णपणे अवलंबून राहणे शेतकऱ्यांसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. मातीतील ओलावा मोजणे, हवामानाचा अंदाज पाहणे, ठिबक सिंचनाचा वापर, पाचटाचे आच्छादन आणि शेतातील निचरा व्यवस्था या उपायांचा एकत्रित वापर केल्यास पाण्याचे व्यवस्थापन अधिक परिणामकारक करता येऊ शकते.
पाणी हे ऊस उत्पादनातील सर्वात महत्त्वाचे संसाधन असल्याने प्रत्येक सिंचनाचा निर्णय हा पिकाची गरज आणि उपलब्ध पाण्याचा साठा लक्षात घेऊन घेणे आवश्यक आहे.
एकूणच, ‘जास्त पाणी म्हणजे जास्त उत्पादन’ हा समज बदलण्याची गरज आहे. योग्य वेळी, योग्य प्रमाणात आणि योग्य पद्धतीने दिलेले पाणीच ऊस पिकासाठी उपयुक्त ठरते. ठिबक सिंचन, आच्छादन, तण नियंत्रण, निचरा व्यवस्था आणि पिकाच्या अवस्थेनुसार सिंचनाचे वेळापत्रक यांचा अवलंब केल्यास पाण्याची बचत करताना उत्पादनक्षमता टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब उत्पादनक्षम करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी ‘पाणी बचत म्हणजे उत्पादन बचत नव्हे, तर उत्पादन टिकवण्याचे शास्त्र’ या दृष्टिकोनातून ऊस पिकाचे नियोजन करण्याची गरज आहे.
