निर्यातक्षम द्राक्ष उत्पादनात गुणवत्तेबरोबरच अन्नसुरक्षिततेला वाढते महत्त्व मिळत असून, द्राक्ष उत्पादकांनी ‘झीरो रेसिड्यू’ उत्पादनाला प्रमुख ध्येय मानून शेती व्यवस्थापन करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
बाजारपेठेत ग्राहकांचा सुरक्षित अन्नाकडे वाढता कल, निर्यातदारांकडून कडक गुणवत्ता निकष आणि विविध देशांतील अवशेष मर्यादांमुळे द्राक्ष उत्पादनाची पारंपरिक पद्धत बदलण्याची आवश्यकता आहे. त्यामुळे फक्त भरघोस उत्पादन घेण्याऐवजी सुरक्षित, गुणवत्तापूर्ण आणि कमीतकमी रासायनिक अवशेष असलेली द्राक्षे तयार करण्यावर शेतकऱ्यांनी भर द्यावा.
‘झीरो रेसिड्यू’ म्हणजे कोणतेही रसायन वापरलेच नाही, असा त्याचा सरळ अर्थ नसून पीक संरक्षणासाठी वापरलेल्या रसायनांचे अवशेष निर्धारित सुरक्षित मर्यादेपेक्षा कमी किंवा तपासणीत आढळणार नाहीत, अशा पद्धतीने उत्पादन व्यवस्थापन करणे हा त्यामागील मुख्य उद्देश आहे.
यासाठी सुरुवातीपासूनच पीक नियोजन काटेकोर असणे आवश्यक आहे. द्राक्ष बागेत रोग-किडींचे नियमित निरीक्षण, हवामानाचा अंदाज, योग्य औषधांची निवड, शिफारशीनुसार मात्रा आणि फवारणीतील अंतर यांचे पालन करणे महत्त्वाचे ठरते. केवळ रोग दिसला म्हणून तातडीने औषध फवारण्याऐवजी समस्येचे अचूक निदान करून निर्णय घेणे गरजेचे आहे.
द्राक्ष बागेतील एकात्मिक कीड व रोग व्यवस्थापन ही झीरो रेसिड्यू उत्पादनाची महत्त्वाची कडी मानली जाते. बागेची स्वच्छता, छाटणीचे योग्य नियोजन, रोगट व बाधित भागांची विल्हेवाट, योग्य अंतरावर लागवड आणि बागेत हवा खेळती राहण्यासाठी आवश्यक व्यवस्थापन केल्यास रोग-किडींचा प्रादुर्भाव कमी करता येतो.
त्यासोबत जैविक नियंत्रणाच्या पद्धती, सापळे आणि निरीक्षण तंत्रांचा वापर वाढविल्यास रासायनिक फवारण्यांवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते. त्यामुळे खर्चावर नियंत्रण ठेवतानाच द्राक्षाच्या गुणवत्तेतही सुधारणा करण्यास मदत होते.
रासायनिक कीडनाशकांचा वापर करताना लेबलवरील सूचना आणि शिफारस केलेली मात्रा पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. एकाच रसायनाची वारंवार फवारणी केल्यास कीड किंवा रोगामध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उपलब्ध पर्यायांचा तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली योग्य पद्धतीने वापर करणे गरजेचे आहे.
काढणीपूर्व कालावधी म्हणजेच Pre-Harvest Interval (PHI) पाळणे झीरो रेसिड्यू उत्पादनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. काढणीच्या अगोदर अनावश्यक फवारणी टाळल्यास अवशेषांचे प्रमाण कमी ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
पाण्याचे व्यवस्थापनही या प्रक्रियेत महत्त्वाचे आहे. ठिबक सिंचनाद्वारे पिकाच्या गरजेनुसार पाणी देणे, जमिनीतील ओलाव्याचे निरीक्षण करणे आणि अतिपाणी टाळणे आवश्यक आहे. पाण्याचा अतिरेक झाल्यास बागेतील आर्द्रता वाढून काही रोगांना पोषक वातावरण तयार होऊ शकते.
त्याचप्रमाणे खत व्यवस्थापनातही माती व पानांच्या परीक्षणावर आधारित निर्णय घेणे फायदेशीर ठरते. नत्राचा अतिरेक टाळून पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार अन्नद्रव्यांचा संतुलित पुरवठा केल्यास घडांची गुणवत्ता आणि टिकवणक्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
झीरो रेसिड्यू द्राक्ष उत्पादनासाठी शेतातील नोंदवही व्यवस्थापन हा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. कोणत्या दिवशी कोणते उत्पादन, किती मात्रा, किती क्षेत्रावर आणि कोणत्या कारणासाठी वापरले, याची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. फवारणीची तारीख, काढणीची अपेक्षित तारीख आणि PHI यांचा ताळमेळ ठेवला पाहिजे.
अशा नोंदीमुळे शेतकऱ्याला स्वतःच्या बागेतील व्यवस्थापनाचा आढावा घेता येतो आणि निर्यातदार किंवा खरेदीदारांकडून मागितली जाणारी माहिती उपलब्ध करून देणे सोपे होते.
द्राक्षांच्या काढणीपूर्व काळात विशेष दक्षता घेणे गरजेचे आहे. काढणीच्या जवळ अनावश्यक रासायनिक हस्तक्षेप टाळणे, घडांची स्वच्छता राखणे आणि योग्य परिपक्वतेनंतर काढणी करणे यामुळे उत्पादनाची गुणवत्ता टिकवता येते. काढणीनंतरही द्राक्षांची हाताळणी स्वच्छ वातावरणात करणे, खराब किंवा रोगट द्राक्षे वेगळी करणे आणि पॅकिंग प्रक्रियेत स्वच्छतेचे निकष पाळणे महत्त्वाचे आहे.
कारण झीरो रेसिड्यूचा उद्देश केवळ शेतातील फवारणी व्यवस्थापनापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण उत्पादन साखळीशी संबंधित आहे.
निर्यात बाजारपेठेच्या दृष्टीनेही झीरो रेसिड्यू द्राक्षांना महत्त्व प्राप्त होत आहे. विविध देशांमध्ये कीडनाशकांच्या कमाल अवशेष मर्यादा Maximum Residue Limits (MRLs) वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे निर्यातीसाठी द्राक्षे तयार करताना संबंधित बाजारपेठेचे नियम, ग्राहकांच्या अपेक्षा आणि खरेदीदारांच्या गुणवत्ता अटी समजून घेणे आवश्यक आहे.
प्रयोगशाळेतील अवशेष तपासणी, ट्रेसिबिलिटी आणि प्रमाणित उत्पादन पद्धती यांचा अवलंब केल्यास बाजारपेठेवरील विश्वास वाढविण्यास मदत होऊ शकते.
दरम्यान, ‘झीरो रेसिड्यू’च्या नावाखाली अविचारीपणे सर्व रासायनिक निविष्ठा बंद करणे योग्य नाही. रोग-किडींचा प्रादुर्भाव गंभीर असल्यास पिकाचे नुकसान होऊ शकते.
त्यामुळे शास्त्रीय शिफारसी, कृषी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन आणि स्थानिक हवामानाच्या परिस्थितीनुसार निर्णय घेणे आवश्यक आहे. जैविक, यांत्रिक आणि सांस्कृतिक उपायांना प्राधान्य देत गरजेनुसारच मंजूर पीक संरक्षण उत्पादनांचा वापर करणे, ही अधिक व्यवहार्य दिशा ठरू शकते.
आज द्राक्ष उत्पादकांसमोर उत्पादन वाढ, उत्पादन खर्च, गुणवत्ता आणि बाजारपेठेतील विश्वास ही चारही आव्हाने एकाच वेळी आहेत. अशा परिस्थितीत ‘झीरो रेसिड्यू’ ही केवळ निर्यातीसाठीची संकल्पना न राहता सुरक्षित अन्न उत्पादनाची दिशा म्हणून स्वीकारण्याची गरज आहे.
बागेच्या सुरुवातीच्या नियोजनापासून काढणी आणि पॅकिंगपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर शिस्तबद्ध व्यवस्थापन केले, तर द्राक्षांची गुणवत्ता सुधारण्यासोबतच देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत विश्वासार्हता निर्माण करण्याची संधी शेतकऱ्यांना मिळू शकते. ‘जास्त उत्पादन’पेक्षा ‘सुरक्षित, गुणवत्तापूर्ण आणि बाजारपेठेला अपेक्षित उत्पादन’ हेच भविष्यातील द्राक्ष शेतीचे खरे ध्येय ठरण्याची गरज आहे.
