राज्यात अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने आगामी रब्बी हंगामात पाण्याची उपलब्धता हा शेतकऱ्यांसमोरील मोठा प्रश्न ठरण्याची शक्यता आहे. अशा दुष्काळजन्य किंवा पाण्याची कमतरता असलेल्या परिस्थितीत हरभरा हे तुलनेने कमी पाण्यावर येणारे महत्त्वाचे कडधान्य पीक मानले जाते.

मात्र, कमी पाण्यात अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी केवळ पिकाची निवड पुरेशी नसून योग्य वाणाची निवड अत्यंत महत्त्वाची ठरते. जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता, पेरणीची वेळ आणि स्थानिक हवामान यांचा विचार करून वाण निवडल्यास जोखीम कमी करता येऊ शकते.

कमी पाण्यात हरभरा का ठरतो फायदेशीर?

हरभरा पिकाला इतर काही रब्बी पिकांच्या तुलनेत पाण्याची गरज कमी असते. त्यामुळे मर्यादित सिंचन सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांसाठी हे पीक महत्त्वाचे पर्याय ठरू शकते. जमिनीत सुरुवातीच्या काळात पुरेसा ओलावा उपलब्ध असल्यास हरभऱ्याची वाढ चांगली होऊ शकते.

मात्र, पिकाच्या महत्त्वाच्या वाढीच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण आल्यास फुलगळ, शेंगा कमी लागणे आणि दाणे भरण्यावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कमी कालावधीत उत्पादन देणारे, स्थानिक परिस्थितीला अनुरूप आणि पाण्याच्या ताणाला तुलनेने सहनशील वाण निवडणे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरते.

दुष्काळजन्य परिस्थितीत कोणत्या वाणांचा विचार करावा?

महाराष्ट्रातील कोरडवाहू व कमी पाण्याच्या क्षेत्रासाठी विजय (JAKI 9218), विशाल, दिग्विजय, विराट, आकाश आणि स्थानिक शिफारशीनुसार उपलब्ध वाण यांचा विचार केला जातो. मात्र प्रत्येक वाणाची कामगिरी जमीन, हवामान, पेरणीची वेळ आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार बदलू शकते.

विजय हा महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जाणारा वाण असून कोरडवाहू परिस्थितीतही त्याचा विचार केला जातो. दिग्विजय आणि विशाल यांसारख्या वाणांनाही विविध भागांत शेतकरी पसंती देतात. आपल्या जिल्ह्यासाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या वाणाला प्राधान्य देणे अधिक सुरक्षित ठरते.

पेरणीपूर्वी वाणासोबत कालावधीही तपासा

दुष्काळी परिस्थितीत फक्त दुष्काळसहिष्णु वाण निवडणे पुरेसे नाही. पिकाचा कालावधी हा देखील महत्त्वाचा घटक आहे. पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असल्यास तुलनेने लवकर परिपक्व होणाऱ्या वाणांना प्राधान्य दिल्यास पिकाला दीर्घकाळ पाण्याचा ताण सहन करावा लागत नाही.

त्यामुळे पेरणीपूर्वी वाणाचा कालावधी, उत्पादन क्षमता, रोगप्रतिकारकता आणि स्थानिक भागातील कामगिरी यांची माहिती घेणे आवश्यक आहे. बाजारात उपलब्ध असलेले कोणतेही बियाणे केवळ आकर्षक उत्पादनाच्या दाव्यावर खरेदी करण्यापेक्षा अधिकृत स्रोताकडून प्रमाणित बियाणे घेणे महत्त्वाचे आहे.

पेरणीची वेळ ठरवते उत्पादनाची दिशा

हरभऱ्याच्या उत्पादनात पेरणीची योग्य वेळ अत्यंत महत्त्वाची आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना पेरणी केल्यास उगवण चांगली होते आणि सुरुवातीची वाढ जोमदार राहते. उशिरा पेरणी केल्यास तापमान वाढण्याच्या काळात फुलोरा आणि शेंगा भरण्याची अवस्था येऊ शकते.

त्यामुळे दुष्काळजन्य परिस्थितीत उपलब्ध ओलाव्याचा जास्तीत जास्त फायदा घेण्यासाठी योग्य वेळी पेरणी करणे गरजेचे आहे. पेरणीपूर्वी जमिनीतील ओलावा आणि पुढील काळातील सिंचनाची शक्यता लक्षात घेऊन नियोजन करावे.

एक-दोन संरक्षित पाण्याच्या पाळ्यांचा फायदा

हरभरा कमी पाण्यावर येत असला तरी पाण्याचा ताण अत्यंत वाढल्यास उत्पादनावर परिणाम होतो. उपलब्ध असल्यास पिकाच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत संरक्षित सिंचन देणे फायदेशीर ठरू शकते. फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याची कमतरता भासल्यास उत्पादनात घट होण्याची शक्यता असते.

त्यामुळे विहीर, बोअरवेल किंवा इतर स्रोतांमधून मर्यादित पाणी उपलब्ध असल्यास त्याचा काटकसरीने वापर करावा. मात्र अतिपाणी देणे टाळावे, कारण पाण्याचा अतिरेक झाल्यास मुळांची वाढ आणि रोगांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो.

जमिनीची मशागत आणि ओलावा संवर्धन महत्त्वाचे

दुष्काळी परिस्थितीत हरभऱ्याच्या उत्पादनासाठी ओलावा संवर्धन हा सर्वात महत्त्वाचा घटक ठरतो. पेरणीपूर्वी योग्य मशागत करून जमिनीत पावसाचे पाणी मुरवणे आवश्यक आहे. बांधबंदिस्ती, उताराला आडवे बांध, योग्य आंतरमशागत आणि तण नियंत्रणामुळे जमिनीतील ओलावा अधिक काळ टिकवून ठेवता येतो.

तण पिकाशी पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा करत असल्याने सुरुवातीच्या काळात तण नियंत्रण करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उपलब्ध ओलाव्याचा प्रत्येक थेंब पिकाच्या उपयोगी पडेल, अशा पद्धतीने शेती व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.

बीजप्रक्रिया आणि संतुलित खत व्यवस्थापन

दुष्काळी परिस्थितीत पिकाची सुरुवात मजबूत होण्यासाठी पेरणीपूर्वी योग्य बीजप्रक्रिया करणे फायदेशीर ठरते. हरभऱ्यासाठी शिफारशीनुसार रायझोबियम आणि इतर जैविक घटकांची बीजप्रक्रिया केल्यास मुळांची वाढ आणि नत्र स्थिरीकरणास मदत होऊ शकते. त्याचबरोबर माती परीक्षणाच्या आधारे खत व्यवस्थापन करणे अधिक योग्य ठरते.

फक्त उत्पादन वाढवण्यासाठी अनावश्यक प्रमाणात खत देण्यापेक्षा पिकाला आवश्यक अन्नद्रव्यांचा संतुलित पुरवठा करणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः दुष्काळी परिस्थितीत खर्च नियंत्रण आणि उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर शेतकऱ्यांच्या नफ्यासाठी निर्णायक ठरतो.

कीड-रोगांकडे दुर्लक्ष नको

पाण्याचा ताण असलेल्या परिस्थितीत पिकाची वाढ मंदावू शकते आणि झाडांची प्रतिकारक्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे घाटे अळी, मर रोग, मुळकुज आणि इतर कीड-रोगांचा नियमित निरीक्षणातून मागोवा घेणे आवश्यक आहे. शेतात फेरफटका मारून पानांवरील अंडी, अळ्या, पाने खाण्याचे नुकसान तसेच झाडे वाळण्याची लक्षणे तपासावीत.

कीड किंवा रोगाचे प्रमाण आर्थिक नुकसान पातळीच्या आसपास पोहोचल्यास कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसार योग्य नियंत्रण उपाय करावेत. अनावश्यक फवारण्या टाळल्यास उत्पादन खर्च कमी करण्यासही मदत होते.

वाण निवडताना स्थानिक शिफारशीला प्राधान्य

महाराष्ट्रातील सर्व भागांसाठी एकच हरभरा वाण सर्वोत्तम असेल असे नाही. विदर्भ, मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्र किंवा खानदेशातील जमीन, पाऊस, तापमान आणि पाण्याची उपलब्धता वेगवेगळी असल्यामुळे वाणाची निवड स्थानिक परिस्थितीनुसार करावी.

कृषी विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्र, तालुका कृषी कार्यालय किंवा अधिकृत बियाणे केंद्र यांच्याकडून आपल्या भागासाठी शिफारस केलेल्या वाणाची माहिती घेणे योग्य ठरेल. प्रमाणित बियाणे वापरल्यास उगवण आणि पिकाची एकसारखी वाढ होण्याची शक्यता वाढते.

उत्पादनापेक्षा जोखीम व्यवस्थापन महत्त्वाचे

दुष्काळजन्य परिस्थितीत हरभरा घेताना शेतकऱ्यांनी केवळ संभाव्य उत्पादनाचा विचार न करता उपलब्ध पाण्याच्या प्रमाणाशी पिकाची गरज जुळवणे आवश्यक आहे. कमी पाण्यात टिकणारा वाण, योग्य पेरणी वेळ, ओलावा संवर्धन, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि वेळेवर कीड-रोग नियंत्रण या पाच बाबींचे नियोजन केल्यास उत्पादनातील जोखीम कमी करता येऊ शकते.

उपलब्ध पाणी अत्यंत कमी असल्यास मोठ्या क्षेत्रावर एकाच पिकाची लागवड करण्याऐवजी संसाधनांनुसार क्षेत्र नियोजन करणेही फायदेशीर ठरू शकते.

एकंदरीत, दुष्काळजन्य परिस्थितीत हरभऱ्याची लागवड करताना वाणाची निवड हा उत्पादनाचा पाया आहे. विजय, दिग्विजय, विशाल यांसारख्या वाणांचा स्थानिक शिफारशीप्रमाणे विचार करता येतो; मात्र अंतिम निवड आपल्या जिल्ह्याच्या हवामान, जमिनीचा प्रकार, पेरणीची वेळ आणि उपलब्ध पाण्याच्या आधारे करावी.

प्रमाणित बियाणे, योग्य वेळी पेरणी आणि उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर केल्यास कमी पाण्यातही हरभरा उत्पादनातून चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.