वाढत्या तापमानामुळे कुक्कुटपालन व्यवसायासमोर अनेक आरोग्यविषयक आव्हाने निर्माण होत आहेत. उन्हाचा ताण, पाण्याची कमतरता, गोठ्यातील अपुरे वायुवीजन आणि स्वच्छतेकडे होणारे दुर्लक्ष यामुळे कोंबड्यांची रोगप्रतिकारक क्षमता कमी होऊ शकते. अशा परिस्थितीत मानमोडी रोगासारख्या संसर्गजन्य आजाराचा धोका लक्षात घेऊन कुक्कुटपालकांनी वेळीच प्रतिबंधात्मक उपाय करणे गरजेचे आहे.
मानमोडी रोग हा सामान्यतः न्यूकॅसल रोग म्हणून ओळखला जातो. हा विषाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य आजार असून त्याचा प्रसार वेगाने होऊ शकतो. त्यामुळे योग्य लसीकरण, स्वच्छता आणि जैवसुरक्षा या तीन बाबींवर विशेष भर दिल्यास कोंबड्यांचे आरोग्य जपण्यास आणि आर्थिक नुकसान कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मानमोडी रोग म्हणजे काय? लक्षणे ओळखणे महत्त्वाचे
मानमोडी रोग हा कोंबड्यांमध्ये आढळणारा गंभीर विषाणूजन्य आजार आहे. या रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास कोंबड्यांच्या श्वसनसंस्थेवर, पचनसंस्थेवर आणि मज्जासंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. काही कोंबड्यांमध्ये श्वास घेण्यास त्रास होणे, खोकल्यासारखा आवाज येणे, शिंका येणे, हिरवट किंवा पातळ विष्ठा होणे आणि खाद्य-पाणी घेण्याचे प्रमाण कमी होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
रोगाची तीव्रता वाढल्यास मान वाकडी होणे, डोके फिरणे, तोल जाणे, पायांमध्ये अशक्तपणा येणे आणि अचानक मृत्यू होणे अशी गंभीर लक्षणेही आढळू शकतात. मात्र, ही लक्षणे इतर आजारांमध्येही दिसू शकतात, त्यामुळे केवळ लक्षणांवरून रोगाचे निश्चित निदान करता येत नाही. अशी लक्षणे दिसताच पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
वाढत्या उष्णतेमध्ये रोगाचा धोका का वाढतो?
उन्हाळ्यात किंवा तापमानात अचानक वाढ झाल्यास कोंबड्यांवर उष्णतेचा ताण निर्माण होतो. त्यामुळे त्या वारंवार चोच उघडून श्वास घेतात, पंख शरीरापासून दूर ठेवतात, कमी खाद्य खातात आणि पाण्याचे सेवन वाढवतात. उष्णतेमुळे शरीरातील पाण्याचे संतुलन बिघडल्यास कोंबड्यांची कार्यक्षमता आणि आरोग्य प्रभावित होऊ शकते.
मात्र, केवळ उष्णतेमुळे मानमोडी रोग होत नाही; हा रोग विषाणूमुळे होतो आणि संक्रमित पक्षी, विष्ठा, दूषित उपकरणे, पाणी किंवा इतर दूषित वस्तूंच्या संपर्कातून पसरू शकतो. त्यामुळे उष्णतेपासून संरक्षण करण्यासोबतच संसर्ग रोखण्याच्या उपाययोजना करणे महत्त्वाचे आहे.
प्रतिबंधाचे ३ सोपे उपाय; कुक्कुटपालकांनी काय करावे?
१. वेळापत्रकानुसार लसीकरण करा
मानमोडी रोगापासून कोंबड्यांचे संरक्षण करण्यासाठी लसीकरण हा सर्वांत महत्त्वाचा प्रतिबंधात्मक उपाय आहे. कोंबड्यांचे वय, त्यांचा प्रकार, परिसरातील रोगाचा प्रादुर्भाव आणि स्थानिक पशुवैद्यकीय मार्गदर्शन यानुसार लसीकरणाचे वेळापत्रक निश्चित करावे. लहान पिल्लांपासूनच योग्य वेळी लस देण्याची काळजी घ्यावी. लसीची साठवण, वाहतूक, मात्रा आणि देण्याची पद्धत यांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.
उष्णतेमध्ये लसीची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी शीतसाखळीचे नियम पाळावेत. आधीच आजारी असलेल्या कोंबड्यांना स्वतःहून लस देण्याऐवजी पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. लसीकरणामुळे रोगाचा धोका कमी होतो; मात्र ते शंभर टक्के संरक्षणाची हमी देत नाही. त्यामुळे लसीकरणासोबत स्वच्छता आणि जैवसुरक्षाही तितकीच आवश्यक आहे.
२. गोठ्यात स्वच्छता आणि जैवसुरक्षेला प्राधान्य द्या
कोंबड्यांच्या गोठ्यात स्वच्छता राखणे हा रोगाचा प्रसार रोखण्याचा दुसरा महत्त्वाचा उपाय आहे. खाद्यपात्रे आणि पाण्याची भांडी नियमित स्वच्छ करावीत. ओलसर लिटर, साचलेली विष्ठा आणि दूषित कचरा वेळेवर काढून टाकावा. गोठ्यातील हवा खेळती राहील याची काळजी घ्यावी आणि गर्दी टाळावी. बाहेरील व्यक्ती, वाहने आणि उपकरणांमुळे संसर्ग येण्याची शक्यता कमी करण्यासाठी प्रवेशावर नियंत्रण ठेवावे.
नवीन आणलेल्या कोंबड्यांना काही काळ स्वतंत्र ठेवून त्यांच्या आरोग्याचे निरीक्षण करावे. आजारी किंवा मृत पक्ष्यांना उघड्यावर टाकू नये; स्थानिक नियम आणि पशुवैद्यकीय सूचनांनुसार सुरक्षित विल्हेवाट लावावी. निर्जंतुकीकरण करताना योग्य औषध, प्रमाण आणि वापरपद्धतीचे पालन करावे.
३. उष्णतेपासून संरक्षण आणि स्वच्छ पाण्याची व्यवस्था करा
तापमान वाढल्यावर गोठ्यात पुरेसे वायुवीजन असणे अत्यंत आवश्यक आहे. छतावर उष्णता कमी करणारी व्यवस्था, योग्य अंतरावर पंखे आणि हवा खेळती राहण्यासाठी आवश्यक सुधारणा करता येतात. कोंबड्यांना दिवसभर स्वच्छ, थंडसर आणि पिण्यायोग्य पाणी उपलब्ध करून द्यावे. पाण्याची भांडी थेट उन्हात ठेवू नयेत आणि त्यामध्ये शेवाळ किंवा घाण साचू देऊ नये.
दिवसातील सर्वाधिक उष्ण वेळेत कोंबड्यांना हाताळणे, वाहतूक करणे किंवा इतर ताण निर्माण करणाऱ्या क्रिया शक्यतो टाळाव्यात. संतुलित खाद्य नियमित द्यावे आणि पाण्यात इलेक्ट्रोलाइट्स किंवा जीवनसत्त्वे मिसळण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. या उपायांमुळे उष्णतेचा ताण कमी करण्यास मदत होते; मात्र ते मानमोडी रोगावरील उपचार नाहीत.
रोगाची लक्षणे दिसल्यास तातडीने काय करावे?
गोठ्यातील काही कोंबड्यांची मान वाकडी होणे, श्वसनाचा त्रास, अचानक मृत्यू किंवा खाद्य-पाणी घेण्याचे प्रमाण कमी होणे अशी लक्षणे दिसल्यास परिस्थितीकडे दुर्लक्ष करू नये. संशयित पक्ष्यांना शक्य असल्यास इतर पक्ष्यांपासून वेगळे ठेवावे आणि पक्ष्यांची विक्री, खरेदी किंवा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वाहतूक करण्यापूर्वी पशुवैद्यकीय मार्गदर्शन घ्यावे.
जवळच्या पशुवैद्यकीय दवाखान्याशी किंवा पशुसंवर्धन विभागाशी त्वरित संपर्क साधावा. मानमोडी रोग विषाणूमुळे होत असल्याने त्यावर स्वतःहून प्रतिजैविके देणे योग्य नाही; प्रतिजैविके विषाणूवर परिणाम करत नाहीत. दुय्यम जिवाणू संसर्ग असल्यासच पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने औषधोपचार केले जातात. रोगाचे निदान आणि नियंत्रण यासाठी तज्ज्ञांच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
प्रतिबंध हाच कुक्कुटपालनातील नुकसान टाळण्याचा प्रभावी मार्ग
कुक्कुटपालन व्यवसायात खाद्यखर्च, पिल्लांची किंमत, औषधोपचार आणि व्यवस्थापनावरील खर्च मोठा असतो. मानमोडी रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास पक्ष्यांची मोठ्या प्रमाणावर मरतूक होण्याची आणि उत्पादन घटण्याची शक्यता असते. त्यामुळे रोग झाल्यानंतर उपचार शोधण्यापेक्षा रोग होऊ नये यासाठी नियोजन करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
योग्य लसीकरण, नियमित निर्जंतुकीकरण, सुरक्षित पाणी, संतुलित आहार आणि उष्णतेपासून संरक्षण या उपायांचा एकत्रित अवलंब करावा. विशेषतः लहान कुक्कुटपालकांनी लसीकरणाच्या नोंदी ठेवाव्यात आणि पक्ष्यांच्या वर्तनातील बदलांवर लक्ष द्यावे.
लक्षात ठेवा—लसीकरण, स्वच्छता आणि उष्णतेचे व्यवस्थापन हे तीन महत्त्वाचे आधार कोंबड्यांचे आरोग्य जपण्यासाठी उपयुक्त आहेत. वेळेवर प्रतिबंधात्मक पावले उचलल्यास रोगाचा धोका कमी करून कुक्कुटपालन व्यवसाय अधिक सुरक्षित आणि टिकाऊ बनवता येऊ शकतो.
