पीक उत्पादनासोबत पशुपालन, दुग्धव्यवसाय आणि पूरक उद्योगांचा स्वीकार करण्याचे आवाहन; शाश्वत शेतीतून शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळण्याची अपेक्षा
दुष्काळाच्या संकटावर मात करण्यासाठी शेतीच्या पारंपरिक पद्धतींसोबत आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देणे आवश्यक असून, एकात्मिक शेती पद्धती शेतकऱ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते, असे प्रतिपादन कुलगुरू खर्चे यांनी केले.
बदलते हवामान, अनियमित पाऊस, पाण्याची कमतरता आणि शेती उत्पादनाच्या वाढत्या खर्चामुळे शेतकऱ्यांसमोर निर्माण झालेल्या आव्हानांवर एकात्मिक शेती हा प्रभावी पर्याय ठरू शकतो, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
सध्याच्या काळात केवळ एका पिकावर अवलंबून राहणे शेतकऱ्यांसाठी जोखमीचे ठरत आहे. पावसाचे अनिश्चित वेळापत्रक, पिकांवरील रोग-किडींचा प्रादुर्भाव आणि बाजारभावातील चढ-उतार यांमुळे शेतीच्या उत्पन्नावर परिणाम होतो.
अशा परिस्थितीत शेतीसोबत पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, कुक्कुटपालन, शेळीपालन, भाजीपाला उत्पादन आणि फळबागांची जोड दिल्यास उत्पन्नाचे विविध स्रोत निर्माण होऊ शकतात.
एकाच शेतीतून उत्पन्नाचे अनेक स्रोत
एकात्मिक शेती पद्धतीमध्ये शेतीशी संबंधित विविध व्यवसायांचा परस्परपूरक पद्धतीने समावेश केला जातो. पीक उत्पादनातून मिळणारा चारा जनावरांसाठी वापरता येतो, तर जनावरांपासून मिळणारे शेण सेंद्रिय खतनिर्मितीसाठी उपयुक्त ठरते.
त्यामुळे बाहेरून खते खरेदी करण्यावरील खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते आणि शेतीतील उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करता येतो.
या पद्धतीचा सर्वांत महत्त्वाचा फायदा म्हणजे उत्पन्नासाठी केवळ एका हंगामावर अवलंबून राहावे लागत नाही. एखाद्या हंगामात पिकांचे उत्पादन कमी झाले, तरी दुग्धव्यवसाय, शेळीपालन किंवा इतर पूरक व्यवसायांमधून काही प्रमाणात नियमित उत्पन्न मिळू शकते.
त्यामुळे दुष्काळासारख्या नैसर्गिक संकटाच्या काळात शेतकरी कुटुंबाला आर्थिक आधार मिळण्यास मदत होते.
पाण्याचे नियोजन ठरणार महत्त्वाचे
दुष्काळी परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे ही काळाची गरज आहे. शेतकऱ्यांनी ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन, शेततळे, पावसाच्या पाण्याचे संधारण आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणाऱ्या तंत्रांचा अवलंब करावा.
पाण्याची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार आणि स्थानिक हवामान लक्षात घेऊन पीकपद्धती निश्चित केल्यास पाण्यावरील ताण कमी करता येऊ शकतो.
कमी पाण्यात येणारी पिके, कडधान्ये, तेलबिया आणि स्थानिक परिस्थितीला अनुकूल वाणांची निवड केल्यास प्रतिकूल हवामानाचा धोका काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
पीक फेरपालट, आच्छादनाचा वापर आणि सेंद्रिय घटकांचे व्यवस्थापन यांमुळे जमिनीची सुपीकता व जलधारण क्षमता सुधारण्यास मदत होते. त्यामुळे एकात्मिक शेतीचा विचार करताना पाणी व्यवस्थापनाला केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.
शेतीपूरक व्यवसायांतून आर्थिक स्थैर्य
ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांसाठी पशुपालन, दुग्धव्यवसाय, शेळीपालन, कुक्कुटपालन आणि मधमाशीपालन यांसारखे व्यवसाय अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधन बनू शकतात.
मात्र, कोणताही पूरक व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी त्यासाठी लागणारे भांडवल, उपलब्ध जागा, पाणी, चारा, मनुष्यबळ आणि स्थानिक बाजारपेठेतील मागणी यांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे.
योग्य नियोजन आणि शास्त्रीय व्यवस्थापन केल्यास या व्यवसायांमधून शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्व कमी करण्याची संधी निर्माण होते.
शेतातील पिकांचे अवशेष, जनावरांचे शेण आणि इतर जैविक घटकांचा पुनर्वापर केल्यास उत्पादन खर्च कमी करण्याबरोबरच पर्यावरणपूरक शेतीला चालना मिळू शकते.
शेतीतील उपलब्ध संसाधनांचा योग्य समन्वय साधल्यास कचऱ्याचे उपयुक्त संसाधनांमध्ये रूपांतर करणे शक्य होते. त्यामुळे एकात्मिक शेती ही केवळ उत्पन्नवाढीची पद्धत नसून संसाधनांचे शाश्वत व्यवस्थापन करणारी व्यवस्था म्हणूनही महत्त्वाची ठरते.
आधुनिक तंत्रज्ञान आणि शास्त्रीय मार्गदर्शनाची गरज
बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. माती परीक्षण, हवामानाचा अंदाज, पीकनिहाय खत व्यवस्थापन, एकात्मिक कीड व्यवस्थापन आणि कृषी तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन यांमुळे शेतीतील निर्णय अधिक परिणामकारकपणे घेता येतात.
कृषी विद्यापीठे, कृषी विज्ञान केंद्रे आणि कृषी विभागाच्या माध्यमातून उपलब्ध असलेल्या प्रशिक्षणाचा लाभ घेतल्यास शेतकऱ्यांना नव्या तंत्रज्ञानाची माहिती मिळू शकते.
एकात्मिक शेतीचा आराखडा तयार करताना प्रत्येक शेतकऱ्याने आपल्या शेतीचे क्षेत्रफळ, जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि आर्थिक क्षमता यांचा विचार करावा.
मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्याऐवजी उपलब्ध साधनांनुसार छोट्या स्तरावर पूरक उपक्रम सुरू करून त्यांचा अनुभव घेणे उपयुक्त ठरू शकते. खर्च आणि उत्पन्नाची नियमित नोंद ठेवल्यास कोणता उपक्रम अधिक फायदेशीर ठरत आहे, हे समजण्यास मदत होते.
शेतकऱ्यांनी पारंपरिक शेतीपलीकडे विचार करावा
शेती अधिक सक्षम आणि शाश्वत करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी एकाच पिकावर अवलंबून न राहता विविध उत्पन्नस्रोतांचा विचार करणे आवश्यक आहे. एकात्मिक शेती पद्धतीमुळे उपलब्ध जमीन, पाणी, श्रम आणि जैविक संसाधनांचा अधिक प्रभावी वापर करण्याची संधी मिळते.
मात्र, या पद्धतीचे यश स्थानिक परिस्थितीनुसार योग्य नियोजन, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि बाजारपेठेची उपलब्धता यांवर अवलंबून असते.
दुष्काळ आणि हवामान बदलाच्या आव्हानांना सामोरे जाताना शेतकऱ्यांनी दीर्घकालीन नियोजनाला प्राधान्य द्यावे, असे आवाहन कुलगुरू खर्चे यांनी केले.
एकात्मिक शेतीचा शास्त्रीय पद्धतीने अवलंब केल्यास उत्पादनातील जोखीम कमी करण्यास, पूरक उत्पन्नाचे स्रोत निर्माण करण्यास आणि शेतकरी कुटुंबांचे आर्थिक स्थैर्य मजबूत करण्यास मदत होऊ शकते.
त्यामुळे बदलत्या कृषी परिस्थितीत एकात्मिक शेती पद्धतीकडे शाश्वत शेतीचा महत्त्वपूर्ण पर्याय म्हणून पाहण्याची गरज आहे.
