शेतीमध्ये भरघोस उत्पादन मिळविण्यासाठी शेतकरी बांधवांकडून मोठ्या प्रमाणावर रासायनिक खतांचा वापर केला जातो. मात्र, पिकांना नेमकी कोणती अन्नद्रव्ये किती प्रमाणात आवश्यक आहेत, याची माहिती नसल्यामुळे अनेकदा खतांचा अवाजवी किंवा असंतुलित वापर होतो. परिणामी उत्पादन खर्च वाढतो, जमिनीची सुपीकता कमी होण्याचा धोका निर्माण होतो आणि पिकांच्या अपेक्षित वाढीवरही परिणाम होतो. या समस्येवर प्रभावी उपाय म्हणून माती परीक्षणाकडे पाहिले जात आहे. माती परीक्षणाच्या माध्यमातून जमिनीतील नत्र, स्फुरद, पालाश, गंधक, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता समजते.
त्याचबरोबर जमिनीचा सामू (पीएच), क्षारता आणि सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण यांचीही माहिती मिळते. या अहवालाच्या आधारे पिकांच्या गरजेनुसार खतांचे नियोजन केल्यास अनावश्यक खतांचा खर्च टाळता येतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी केवळ अंदाजावर खतांचा वापर न करता माती परीक्षणाला आधुनिक आणि शाश्वत शेतीचा महत्त्वाचा आधार बनविण्याची गरज कृषी तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
माती परीक्षण करण्यासाठी सर्वप्रथम शेतातून योग्य पद्धतीने मातीचा नमुना गोळा करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अनेकदा नमुना गोळा करताना योग्य काळजी घेतली जात नसल्यामुळे प्रयोगशाळेतील अहवाल प्रत्यक्ष शेतातील जमिनीची स्थिती दर्शवत नाही. त्यामुळे मातीचा नमुना घेताना संपूर्ण शेत एकसमान असल्यास त्या क्षेत्रातून साधारण 8 ते 10 ठिकाणी नमुने घ्यावेत. बांधाजवळील भाग, झाडाखालील जागा, खतांचा ढीग असलेली जागा, पाण्याचा साचलेला भाग किंवा असामान्य परिस्थिती असलेली ठिकाणे टाळावीत. निवडलेल्या ठिकाणी पृष्ठभागावरील पालापाचोळा बाजूला करून पिकांच्या प्रकारानुसार साधारण 15 ते 20 सेंटीमीटर खोलीपर्यंत माती घ्यावी.
सर्व ठिकाणची माती स्वच्छ भांड्यात एकत्र करून चांगली मिसळावी आणि त्यातून साधारण अर्धा किलो मातीचा प्रतिनिधिक नमुना तयार करावा. हा नमुना सावलीत वाळवून स्वच्छ पिशवीत भरावा. त्यावर शेतकऱ्याचे नाव, गाव, सर्वेक्षण क्रमांक, जमिनीचा प्रकार, मागील हंगामातील पीक आणि पुढील हंगामातील नियोजित पीक यांची माहिती लिहावी. त्यानंतर हा नमुना जवळच्या मृद परीक्षण प्रयोगशाळेत जमा करावा. पेरणीपूर्वी माती परीक्षण केल्यास अहवालानुसार जमिनीची मशागत, खत व्यवस्थापन आणि पीक नियोजन करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो.
माती परीक्षणाचा अहवाल मिळाल्यानंतर त्यातील निष्कर्ष समजून घेणे आणि त्यानुसार खतांचे प्रमाण निश्चित करणे हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. जमिनीत एखादे अन्नद्रव्य आधीच पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध असेल, तर त्या अन्नद्रव्याचे अतिरिक्त खत देण्याची आवश्यकता नसते. उदाहरणार्थ, जमिनीत स्फुरद किंवा पालाशचे प्रमाण पुरेसे असल्यास संबंधित खतांचा अनावश्यक वापर कमी करता येतो. दुसरीकडे, ज्या अन्नद्रव्यांची कमतरता आढळते, त्यांची भरपाई योग्य खतांच्या माध्यमातून करणे आवश्यक असते. नत्रामुळे पिकांची शाकीय वाढ होते, स्फुरद मुळांच्या विकासासाठी आणि फुलधारणेसाठी मदत करते, तर पालाशमुळे पिकांची प्रतिकारक्षमता, दाणे भरणे आणि उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होते.
याशिवाय जस्त, लोह, बोरॉन, मँगनीज आणि तांबे यांसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्येही पिकांच्या वाढीसाठी महत्त्वाची असतात. त्यांची कमतरता असल्यास पानांचा रंग बदलणे, वाढ खुंटणे, फुलगळ, फळधारणा कमी होणे अशा समस्या उद्भवू शकतात. मात्र, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापरही अहवाल आणि शिफारशीनुसारच करावा. खतांचा अतिरेक केल्यास पिकांमध्ये अन्नद्रव्यांचे असंतुलन निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक पिकासाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या खतांच्या मात्रांचा आधार घेणे आवश्यक आहे.
खतांचा संतुलित वापर करताना केवळ रासायनिक खतांवर अवलंबून न राहता सेंद्रिय आणि जैविक घटकांचाही समावेश करणे गरजेचे आहे. शेणखत, कंपोस्ट खत, गांडूळ खत, हिरवळीची खते आणि पिकांचे अवशेष यांचा योग्य वापर केल्यास जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढण्यास मदत होते. सेंद्रिय कर्बामुळे जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता, भुसभुशीतपणा आणि सूक्ष्मजीवांची कार्यक्षमता सुधारते. त्याचबरोबर नत्र स्थिरीकरण करणारे, स्फुरद उपलब्ध करून देणारे आणि इतर उपयुक्त सूक्ष्मजीव असलेल्या जैविक खतांचा वापरही शिफारशीनुसार करता येतो.
खत व्यवस्थापनात एकाच वेळी सर्व खतांची मात्रा देण्याऐवजी पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार विभागून खत देणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते. नत्रयुक्त खतांचा वापर पिकाच्या गरजेनुसार टप्प्याटप्प्याने केल्यास त्याचा कार्यक्षम वापर होण्यास मदत होते. ठिबक सिंचन असलेल्या शेतांमध्ये पाण्यासोबत विद्राव्य खतांचा वापर म्हणजेच फर्टिगेशन करता येते. मात्र, त्यासाठी योग्य खतांची निवड, पाण्याची गुणवत्ता आणि खतांचे प्रमाण यांची काळजी घेणे आवश्यक आहे. याशिवाय जमिनीचा सामू जास्त किंवा कमी असल्यास काही अन्नद्रव्यांची उपलब्धता मर्यादित होऊ शकते. अशा परिस्थितीत कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली योग्य मृदा सुधारकांचा वापर करावा. त्यामुळे जमिनीची उत्पादकता टिकवून ठेवण्यासोबतच खतांचा अपव्यय रोखता येतो.
दरम्यान, माती परीक्षणाचा फायदा केवळ खतांचा खर्च कमी करण्यापुरता मर्यादित नसून संपूर्ण पीक व्यवस्थापन अधिक शास्त्रीय करण्यासाठीही होतो. जमिनीतील अन्नद्रव्यांची उपलब्धता लक्षात घेऊन योग्य पीक आणि वाण निवडता येतात. तसेच पेरणीची वेळ, बियाण्यांचे प्रमाण, आंतरमशागत, सिंचनाचे नियोजन, तण नियंत्रण आणि कीड-रोग व्यवस्थापन याबाबतही अधिक प्रभावी निर्णय घेता येतात. उदाहरणार्थ, जमिनीत सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण कमी असल्यास सेंद्रिय खतांचा वापर वाढविणे आणि पीक फेरपालट करणे फायदेशीर ठरते. त्याचप्रमाणे क्षारयुक्त किंवा चोपण जमिनीत योग्य सुधारणा केल्याशिवाय अपेक्षित उत्पादन मिळणे कठीण असते.
त्यामुळे माती परीक्षण अहवालानुसार जमिनीच्या मर्यादा ओळखून सुधारित व्यवस्थापन पद्धती स्वीकारणे आवश्यक आहे. शेतकऱ्यांनी दर दोन ते तीन वर्षांनी माती परीक्षण करून जमिनीतील बदलांचा अभ्यास करावा. तसेच प्रत्येक हंगामातील खतांचा वापर, उत्पादन आणि जमिनीची स्थिती यांची नोंद ठेवावी. कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्रे आणि कृषी विद्यापीठांच्या मार्गदर्शनाचा लाभ घ्यावा. माती परीक्षण कार्ड किंवा अहवालातील शिफारशी समजून घेण्यासाठी कृषी सहाय्यकांची मदत घ्यावी. शेतीमध्ये वाढता उत्पादन खर्च, जमिनीची घटती सुपीकता आणि बदलते हवामान या पार्श्वभूमीवर माती परीक्षणावर आधारित खत व्यवस्थापन ही काळाची गरज बनली आहे.
जमिनीला जितके आवश्यक आहे तितकेच खत देणे, हेच अधिक उत्पादन आणि कमी खर्चाचे सूत्र आहे. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने पेरणीपूर्वी माती परीक्षण करून संतुलित खत व्यवस्थापनाचा अवलंब केल्यास जमिनीचे आरोग्य जपण्यासोबतच शेती अधिक फायदेशीर आणि शाश्वत बनविता येऊ शकते.
