Shadow of drought looms : बुलडाण्यात दुष्काळाचे सावट , बीजोत्पादक शेतकरी पाणीटंचाईमुळे संकटात !

Shadow of drought looms

जिल्ह्यात यंदा पावसाने दिलेली ओढ आणि अपुऱ्या पर्जन्यमानामुळे दुष्काळाचे सावट अधिक गडद झाले असून, त्याचा मोठा फटका आता बीजोत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना बसण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

आधीच खरीप हंगामातील पिकांचे पावसाअभावी मोठे नुकसान झाले असताना, आता पाणीटंचाईमुळे पुढील शेती हंगामाचे नियोजनही अडचणीत आले आहे. विशेषतः सुधारित वाणांचे बियाणे तयार करणाऱ्या
शेतकऱ्यांसमोर पिके जगविण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.

बीजोत्पादनासाठी पिकांची योग्य वाढ, फुलधारणा, परागीभवन आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत आवश्यक प्रमाणात पाणी मिळणे महत्त्वाचे असते. मात्र, पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे अनेक भागांतील जमिनीतील
ओलावा कमी झाला असून, विहिरी, विंधनविहिरी आणि इतर जलस्रोतांवरील अवलंबित्व वाढले आहे.

परिणामी, पाणी उपलब्ध करून देण्यासाठी शेतकऱ्यांना अतिरिक्त खर्च करावा लागत आहे. बीजोत्पादनासाठी केलेला खर्च आणि अपेक्षित उत्पन्न यांचा ताळमेळ बिघडण्याची भीती निर्माण झाली असून, शेतकऱ्यांच्या
आर्थिक अडचणी आणखी वाढत आहेत.

यंदाच्या हंगामात पावसाचे असमान वितरण, दीर्घकाळ पडलेले पावसाचे खंड आणि वाढत्या तापमानामुळे बुलडाणा जिल्ह्यातील शेती व्यवस्थेवर विपरीत परिणाम झाला आहे. सप्टेंबर महिन्यातील पावसाच्या प्रदीर्घ
खंडामुळे सोयाबीन, तूर, कपाशी, मूग आणि उडदासारख्या प्रमुख पिकांची वाढ खुंटली, तर काही ठिकाणी पिके सुकण्यास सुरुवात झाली.

विशेष म्हणजे बीजोत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी ही परिस्थिती अधिक गंभीर ठरू शकते. कारण साध्या धान्य उत्पादनाच्या तुलनेत बीजोत्पादनामध्ये पिकांची शुद्धता, गुणवत्ता, उगवण क्षमता आणि योग्य परिपक्वता
यांना विशेष महत्त्व असते.

पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास बियाण्यांचा आकार, वजन आणि गुणवत्तेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पुरेसा ओलावा न मिळाल्यास उत्पादनात घट होऊ शकते.

तसेच पिकांची वाढ असमान झाल्यास बियाण्यांची गुणवत्ता राखणेही कठीण बनते. त्यामुळे बीजोत्पादनासाठी निवडलेली जमीन, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाचे नियोजन या तिन्ही बाबी महत्त्वाच्या ठरत आहेत.
शेतकऱ्यांनी केलेली पूर्वतयारी पाणीटंचाईमुळे धोक्यात येण्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

दरम्यान, जिल्ह्यातील जलसाठ्यांची परिस्थितीही चिंतेचा विषय ठरत आहे. सप्टेंबर महिन्यात खडकपूर्णा प्रकल्पातील जलसाठा केवळ ७.४४ टक्क्यांपर्यंत घसरल्याचे वृत्त समोर आले होते. त्यामुळे पिण्याच्या पाण्यासोबतच
शेतीच्या सिंचनाचा प्रश्नही ऐरणीवर आला आहे.

पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्याने भूजल पातळीवरही परिणाम होण्याची शक्यता असून, अनेक शेतकऱ्यांना विहिरींच्या पाण्यावर अवलंबून राहावे लागत आहे. अशा परिस्थितीत उपलब्ध पाण्याचा वापर कोणत्या पिकासाठी
आणि कोणत्या टप्प्यावर करायचा, याबाबत शेतकऱ्यांना काळजीपूर्वक निर्णय घ्यावे लागत आहेत.

बीजोत्पादनाच्या क्षेत्रात पाण्याचे नियोजन अधिक महत्त्वाचे आहे. कारण पिकाच्या महत्त्वाच्या वाढीच्या अवस्थेत पाणी न मिळाल्यास संपूर्ण हंगामातील मेहनत आणि खर्च वाया जाण्याची शक्यता असते. ठिबक सिंचन,
तुषार सिंचन, शेततळ्यातील पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि पिकांच्या गरजेनुसार सिंचनाच्या पाळ्या निश्चित करणे असे पर्याय उपयुक्त ठरू शकतात.

मात्र, प्रत्येक शेतकऱ्याकडे अशा सुविधा उपलब्ध नसल्याने पाणीटंचाईचा प्रश्न अधिक गंभीर बनत आहे. विशेषतः लहान आणि अल्पभूधारक बीजोत्पादक शेतकऱ्यांना सिंचनासाठी आवश्यक यंत्रणा उभारणे आर्थिकदृष्ट्या
कठीण जात आहे.

या संकटाचा परिणाम केवळ यंदाच्या उत्पादनापुरता मर्यादित राहण्याची शक्यता नाही, तर आगामी हंगामातील दर्जेदार बियाण्यांच्या उपलब्धतेवरही त्याचे परिणाम होऊ शकतात. बीजोत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना उत्पादन
प्रक्रियेत अनेक नियम आणि गुणवत्ता निकषांचे पालन करावे लागते.

पिकांची नियमित पाहणी, आवश्यक अंतर राखणे, अनावश्यक झाडे काढणे, रोग व किडींचे नियंत्रण, योग्य वेळी काढणी आणि बियाण्यांची शास्त्रीय पद्धतीने साठवणूक या सर्व बाबींवर उत्पादनाची गुणवत्ता अवलंबून असते.

मात्र, पाणीटंचाईमुळे पिकांची वाढच बाधित झाली तर या सर्व प्रक्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. उत्पादन कमी झाल्यास शेतकऱ्यांना अपेक्षित आर्थिक मोबदला मिळण्यात अडचणी येऊ शकतात. याशिवाय बियाणे उत्पादनासाठी
लागणारे खते, कीटकनाशके, मजुरी, सिंचनासाठी लागणारे डिझेल आणि वीज यांचा खर्च वाढत असल्याने आर्थिक गणित कोलमडण्याची भीती आहे.

त्यामुळे बीजोत्पादक शेतकऱ्यांना स्वतंत्रपणे मदत आणि मार्गदर्शन मिळणे आवश्यक बनले आहे. कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठे, बियाणे उत्पादक संस्था आणि संबंधित यंत्रणांनी प्रत्यक्ष शेतांवर जाऊन पिकांची स्थिती तपासणे
गरजेचे आहे.

दरम्यान, जिल्ह्यातील संभाव्य दुष्काळी परिस्थिती लक्षात घेता प्रशासनाने पाणीटंचाई आणि शेतीच्या नुकसानीबाबत सूक्ष्म नियोजन करण्याची आवश्यकता व्यक्त केली आहे. जिल्हाधिकारी स्तरावरही पाणी, चारा आणि
पीक पेरा नोंदींचा आढावा घेऊन संभाव्य संकटाचा सामना करण्यासाठी यंत्रणांना सतर्क राहण्याचे निर्देश देण्यात आले होते.

आता बीजोत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या अडचणींकडेही विशेष लक्ष देण्याची गरज निर्माण झाली आहे. पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन आवश्यक सिंचनासाठी प्राधान्याने नियोजन करावे, पाणीटंचाईग्रस्त भागांमध्ये
जलस्रोतांचे पुनर्भरण करावे आणि शेततळे व सूक्ष्म सिंचन योजनांचा प्रभावी वापर वाढवावा, अशी अपेक्षा आहे.

तसेच प्रत्यक्ष नुकसान झालेल्या शेतकऱ्यांचे सर्वेक्षण करून शासनाच्या लागू निकषांनुसार मदत उपलब्ध करून देण्याची मागणी होत आहे. कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली पिकांच्या अवस्थेनुसार पाणी व्यवस्थापन, मातीतील
ओलावा टिकविण्याचे उपाय आणि बियाण्यांची गुणवत्ता राखण्यासाठी आवश्यक तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे आहे.

अन्यथा पाणीटंचाईमुळे बीजोत्पादन क्षेत्रालाच मोठा फटका बसू शकतो. दर्जेदार बियाणे उत्पादनात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या शेतकऱ्यांना वेळीच दिलासा मिळणे गरजेचे असून, प्रशासनाच्या ठोस उपाययोजनांकडे आता
जिल्ह्यातील बीजोत्पादक शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे.