शेतीमध्ये मजुरांची वाढती टंचाई, मजुरीचा वाढता खर्च आणि फळांची काढणी करताना होणारी दमछाक या समस्यांवर मात करण्यासाठी कृषी क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत आहे. अशातच अहिल्यानगर जिल्ह्यातील राहुरी येथील
महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने संशोधनाच्या क्षेत्रात आणखी एक महत्त्वपूर्ण यश संपादन केले आहे.
विद्यापीठाच्या अखिल भारतीय समन्वित कृषी अवजारे व यंत्रे संशोधन प्रकल्पांतर्गत विकसित करण्यात आलेल्या मनुष्यचलित ‘फुले लिंबू काढणी उपकरणाला’ भारत सरकारच्या पेटंट कार्यालयाकडून पेटंट प्रदान करण्यात आले आहे.
विशेष म्हणजे, लिंबाच्या झाडावरील फळे काढताना शेतकऱ्यांना होणारा त्रास कमी करणे, हातांना होणाऱ्या संभाव्य इजा टाळणे आणि काढलेली फळे सुरक्षितपणे गोळा करणे या उद्देशाने हे उपकरण विकसित करण्यात आले आहे.
या संशोधनामुळे लिंबू उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी फळांची काढणी अधिक सुलभ करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल पडले आहे. कृषी क्षेत्रातील यांत्रिकीकरणाला चालना देणाऱ्या या संशोधनाचे शेतकरी वर्गातून स्वागत होत आहे.
लिंबू हे महाराष्ट्रातील अनेक भागांमध्ये घेतले जाणारे महत्त्वाचे फळपीक आहे. लिंबू उत्पादनातून चांगले उत्पन्न मिळविण्यासाठी योग्य व्यवस्थापनासोबतच वेळेवर आणि काळजीपूर्वक फळांची काढणी करणे आवश्यक असते. मात्र, लिंबाच्या
झाडांना काटे असल्यामुळे पारंपरिक पद्धतीने फळे तोडताना शेतकऱ्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागतो.
झाडावरील फळे हाताने तोडताना काट्यांमुळे हातांना ओरखडे किंवा जखमा होण्याची शक्यता असते. तसेच उंच फांद्यांवरील लिंबू काढण्यासाठी शेतकऱ्यांना विशेष काळजी घ्यावी लागते. अनेकदा काढलेली फळे खाली पडल्यामुळे त्यांना मार
लागणे, फळांची गुणवत्ता खराब होणे किंवा बाजारपेठेत अपेक्षित दर न मिळणे अशा समस्याही उद्भवू शकतात.
त्यातच मजुरांची उपलब्धता कमी असल्याने फळबागांमधील काढणीचे काम वेळेत पूर्ण करणे आव्हानात्मक बनत आहे. या पार्श्वभूमीवर महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेले हे उपकरण लिंबू उत्पादकांसाठी उपयुक्त ठरण्याची शक्यता आहे.
कमी वेळेत, अधिक सुरक्षितपणे आणि सोयीस्कर पद्धतीने फळे काढण्याच्या दृष्टीने या उपकरणाचे महत्त्व अधोरेखित होत आहे.
या उपकरणाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची रचना आणि फळे गोळा करण्याची पद्धत. हे उपकरण मनुष्यचलित असून झाडावरून लिंबू काढण्यासाठी वापरता येते. लिंबू झेलण्याच्या भागाला कापडी पिशवी जोडण्यात आली आहे.
त्यामुळे झाडावरील लिंबू काढल्यानंतर ते थेट या कापडी पिशवीमध्ये सहजपणे जमा करता येतात. परिणामी, काढलेली फळे खाली पडण्याची शक्यता कमी करण्यास मदत होते आणि फळे गोळा करण्याचे काम अधिक सोयीस्कर बनते.
पारंपरिक पद्धतीने प्रत्येक फळ हाताने तोडणे आणि त्यानंतर जमिनीवर पडलेली किंवा वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवलेली फळे गोळा करणे या प्रक्रियेत वेळ आणि श्रम खर्ची पडतात. मात्र, या उपकरणाच्या वापरामुळे काढणीची प्रक्रिया अधिक सुलभ आणि
कार्यक्षम करण्यास मदत होऊ शकते.
विशेष म्हणजे, लिंबू काढताना हातांना होणारी इजा टाळण्याच्या दृष्टीनेही हे उपकरण उपयुक्त असल्याचे विद्यापीठाने स्पष्ट केले आहे. त्यामुळे लिंबाच्या बागेत नियमितपणे काढणीचे काम करणाऱ्या शेतकरी आणि मजुरांसाठी हे एक महत्त्वाचे साधन ठरू शकते.
या नावीन्यपूर्ण उपकरणाच्या संशोधनामध्ये महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाच्या अखिल भारतीय समन्वित कृषी अवजारे व यंत्रे संशोधन प्रकल्पातील शास्त्रज्ञांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. या उपकरणाच्या संशोधनात डॉ. रविकिरण राठोड,
डॉ. अण्णासाहेब शिंदे शासकीय कृषी अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान महाविद्यालयाचे अधिष्ठाता डॉ. सचिन नलावडे, संशोधन प्रकल्पाचे प्रमुख डॉ. तुळशीदास बाष्टेवाड यांच्यासह अजिंक्य गुंजाळ, ओंकार सोनवणे आणि तानाजी झोरे यांचा सहभाग आहे.
या उपकरणाला ५४ व्या संयुक्त कृषी संशोधन व विकास समितीच्या बैठकीमध्ये मान्यता मिळाली असून त्याच्या प्रसारणालाही मंजुरी देण्यात आली आहे. त्यानंतर भारत सरकारच्या पेटंट कार्यालयाने या उपकरणाला पेटंट प्रदान केले आहे.
पेटंट मिळणे म्हणजे विद्यापीठाच्या संशोधन कार्याला मिळालेली महत्त्वपूर्ण मान्यता असून कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनासाठी ही अभिमानाची बाब मानली जात आहे. या यशाबद्दल विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. विलास खर्चे, संशोधन संचालक
डॉ. प्रशांत बोडके, शिक्षण संचालक डॉ. साताप्पा खरबडे आणि विस्तार शिक्षण संचालक डॉ. गोरक्ष ससाणे यांनी संशोधनात सहभागी असलेल्या शास्त्रज्ञांचे आणि सहकाऱ्यांचे अभिनंदन केले आहे.
दरम्यान, शेतीमध्ये मजुरांची कमतरता आणि उत्पादन खर्चात होणारी वाढ लक्षात घेता अशा प्रकारच्या लहान, सोप्या आणि उपयुक्त कृषी उपकरणांना भविष्यात मोठी मागणी निर्माण होऊ शकते. विशेषतः लिंबू उत्पादक शेतकऱ्यांना फळांची काढणी करताना
सुरक्षितता, वेळेचे नियोजन आणि मजुरीचा खर्च या तिन्ही बाबींचा विचार करावा लागतो.
अशा परिस्थितीत ‘फुले लिंबू काढणी उपकरणा’चा वापर फळबाग व्यवस्थापन अधिक कार्यक्षम करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो. विद्यापीठाच्या संशोधनातून तयार झालेली ही संकल्पना प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचल्यास पारंपरिक काढणी पद्धतीला
आधुनिक पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो.
विशेष म्हणजे, विद्यापीठाने विकसित केलेले हे उपकरण शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीनेही पुढील प्रक्रिया महत्त्वाची ठरणार आहे. त्यामुळे उपकरणाची उपलब्धता, वापराचे प्रशिक्षण आणि शेतकऱ्यांपर्यंत तंत्रज्ञानाचा प्रसार यावर लक्ष केंद्रित करणे
आवश्यक आहे.
एकूणच, राहुरीच्या महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने मिळवलेले हे पेटंट केवळ एका कृषी उपकरणाचे यश नसून शेतकऱ्यांचे कष्ट कमी करणाऱ्या संशोधनाला मिळालेली नवी दिशा आहे. शेतीतील प्रत्येक काम अधिक सोपे, सुरक्षित आणि किफायतशीर
करण्याच्या प्रयत्नांना या संशोधनामुळे निश्चितच बळ मिळणार आहे.












