शेतीमध्ये उत्पादन वाढविण्याबरोबरच उत्पादन खर्च कमी करणे, बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेणे, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करणे आणि शेतमालाला जागतिक बाजारपेठ मिळवून देणे, ही आजच्या शेतकऱ्यांसमोरील प्रमुख आव्हाने आहेत. या पार्श्वभूमीवर पुणे जिल्ह्यातील प्रगतिशील शेतकऱ्यांसाठी परदेशातील आधुनिक कृषी तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष अभ्यास करण्याची संधी महत्त्वाची ठरणार आहे.
महाराष्ट्र कृषी विभागाच्या ‘शेतकरी देशाबाहेरील अभ्यास दौरा’ योजनेअंतर्गत २०२५-२६ या वर्षासाठी युरोप, चीन, इस्राईल, जपान, मलेशिया, व्हिएतनाम, फिलिपाईन्स आणि दक्षिण कोरिया या देशांचा समावेश करण्यात आला आहे. त्यापैकी युरोप आणि चीन हे शेतीतील तंत्रज्ञान, प्रक्रिया उद्योग, निर्यात व्यवस्थापन, बाजारपेठेची साखळी आणि उच्च उत्पादकतेच्या पद्धतींसाठी विशेष महत्त्वाचे मानले जातात.
त्यामुळे पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना या अभ्यासदौऱ्याच्या माध्यमातून पारंपरिक शेतीच्या चौकटीपलीकडे जाऊन जागतिक कृषी व्यवस्थेचा जवळून अभ्यास करण्याची संधी मिळू शकते.
युरोपमध्ये नेमकं काय शिकता येणार?
युरोपातील कृषी व्यवस्थेकडे जगभरात आधुनिक, नियोजनबद्ध आणि तंत्रज्ञानाधारित शेतीचे उदाहरण म्हणून पाहिले जाते. विशेषतः नेदरलँड, जर्मनी, स्वित्झर्लंड आणि फ्रान्स या देशांचा अभ्यासदौऱ्यात समावेश करण्यात आला आहे. नेदरलँडमध्ये कमी क्षेत्रात अधिक उत्पादन घेण्यासाठी संरक्षित शेती, नियंत्रित वातावरणातील शेती, आधुनिक हरितगृह तंत्रज्ञान, पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि उच्च दर्जाच्या रोपांची निर्मिती यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करता येणार आहे.
पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांसाठी हा अनुभव विशेष उपयुक्त ठरू शकतो. कारण जिल्ह्यात अनेक ठिकाणी भाजीपाला, फळबागा, फुलशेती, ऊस, कांदा, डाळिंब तसेच विविध नगदी पिकांची लागवड केली जाते. बदलत्या हवामानामुळे उत्पादनात चढ-उतार होत असताना संरक्षित शेती आणि सूक्ष्म सिंचन यांचा योग्य वापर कसा करायचा, पिकाच्या वाढीच्या प्रत्येक टप्प्यावर तापमान, आर्द्रता, पाणी आणि अन्नद्रव्यांचे व्यवस्थापन कसे करायचे, याचा प्रत्यक्ष अनुभव शेतकऱ्यांना घेता येऊ शकतो.
जर्मनीसारख्या देशांमध्ये यंत्रिकीकरण, अचूक शेती, कृषी संशोधन आणि संसाधनांचा कार्यक्षम वापर यावर भर आहे. फ्रान्समध्ये शेतीसोबत प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेचे नियोजन महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे हा दौरा केवळ ‘परदेश पाहण्याचा’ कार्यक्रम न राहता, शेतीच्या संपूर्ण मूल्यसाखळीचा अभ्यास करणारा उपक्रम ठरल्यास त्याचा मोठा फायदा पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना होऊ शकतो. युरोप दौऱ्याचा कालावधी १२ दिवसांचा प्रस्तावित करण्यात आला आहे.
चीनकडून मिळू शकतात शेतीतील वेगळे धडे
चीन हा मोठ्या लोकसंख्येची अन्नगरज भागविताना कृषी उत्पादन, यंत्रिकीकरण, तंत्रज्ञान आणि कृषी प्रक्रिया यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करणारा देश आहे. त्यामुळे चीनचा अभ्यासदौरा पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांसाठी वेगळ्या अर्थाने महत्त्वाचा ठरू शकतो. कमी मनुष्यबळात अधिक काम करण्यासाठी कृषी यंत्रांचा वापर, पिकांच्या उत्पादनाचे नियोजन, आधुनिक सिंचन पद्धती, कृषी मालाचे वर्गीकरण, साठवणूक, प्रक्रिया आणि बाजारपेठेशी जोडणी यांचा अभ्यास या दौऱ्यात करता येऊ शकतो.
विशेषतः शेतमालाचे उत्पादन झाल्यानंतर त्याचे काय करायचे, हा प्रश्न भारतीय शेतकऱ्यांसमोर कायम असतो. अनेकदा उत्पादन चांगले असूनही योग्य साठवणूक, ग्रेडिंग, पॅकिंग, प्रक्रिया किंवा बाजारपेठेअभावी शेतकऱ्यांना अपेक्षित दर मिळत नाही. चीनसारख्या देशांमध्ये उत्पादनापासून बाजारपेठेपर्यंतची साखळी कशी उभी केली जाते, याचा अभ्यास पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना उपयुक्त ठरू शकतो. चीन अभ्यासदौऱ्याचा प्रस्तावित कालावधी आठ दिवसांचा आहे. या काळात शेतकरी प्रत्यक्ष शेती क्षेत्रे, संबंधित संस्था, तंत्रज्ञान आणि कृषी मूल्यसाखळीचा अभ्यास करू शकतील, अशी या योजनेची संकल्पना आहे.
‘शेतात परतल्यावर काय?’ हा खरा प्रश्न
परदेश अभ्यासदौऱ्याचे यश केवळ किती शेतकरी परदेशात गेले, यावर मोजले जाणार नाही; तर त्यांनी तेथे पाहिलेले तंत्रज्ञान आपल्या शेतात कितपत आणले, यावर त्याचे खरे मूल्यमापन होईल. उदाहरणार्थ, युरोपमध्ये एखाद्या पिकासाठी वापरले जाणारे तंत्रज्ञान महाराष्ट्रातील हवामान, माती, पाण्याची उपलब्धता आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक क्षमता यांना थेट लागू होईलच असे नाही.
त्यामुळे परदेशातून परतल्यानंतर प्रत्येक शेतकऱ्याने ‘काय पाहिले’ यापेक्षा ‘काय आपल्या परिस्थितीत वापरता येईल’ याचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरेल. यासाठी कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांनी एकत्रितपणे पुढाकार घेण्याची गरज आहे. परदेशातून परतलेल्या शेतकऱ्यांनी आपल्या तालुक्यातील इतर शेतकऱ्यांसाठी प्रात्यक्षिके आयोजित केली, तर एका शेतकऱ्याचा अनुभव शेकडो शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचू शकतो.
विशेषतः ठिबक सिंचन, स्वयंचलित सिंचन, हवामानाधारित निर्णय, संरक्षित शेती, यंत्रिकीकरण, सेंद्रिय कचऱ्याचे व्यवस्थापन, शेतमाल प्रक्रिया, कोल्ड चेन, पॅकिंग आणि निर्यात यांसारख्या क्षेत्रांत स्थानिक पातळीवर प्रयोग करता येऊ शकतात. अशा पद्धतीने परदेश अभ्यासदौरा हा केवळ काही निवडक शेतकऱ्यांचा अनुभव न राहता संपूर्ण जिल्ह्याच्या कृषी व्यवस्थेला दिशा देणारा उपक्रम ठरू शकतो.
महिला शेतकऱ्यांनाही संधी; निवड प्रक्रियेकडे लक्ष
या योजनेत २०२५-२६ मध्ये महिला शेतकऱ्यांना सहभागी होण्यास प्राधान्य देण्याची भूमिका घेण्यात आली आहे. यापूर्वी किमान बारावी शिक्षण आणि कमाल ६० वर्षे वयाची अट होती; मात्र नव्या निकषांमध्ये किमान शैक्षणिक पात्रतेची अट आणि कमाल ६० वर्षांची अट रद्द करण्यात आली असून किमान वय २५ वर्षे ठेवण्यात आले आहे. त्यामुळे शेतीत प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या महिला शेतकऱ्यांसाठीही या संधीची दारे अधिक खुली झाली आहेत.
पुणे जिल्ह्यात फळबाग, दुग्धव्यवसाय, भाजीपाला, फुलशेती, प्रक्रिया उद्योग आणि कृषीपूरक व्यवसायांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढत आहे. अशा महिला शेतकऱ्यांना परदेशातील मूल्यवर्धन, पॅकिंग, प्रक्रिया, ब्रँडिंग आणि थेट बाजारपेठेच्या पद्धतींचा अनुभव मिळाल्यास त्याचा स्थानिक कृषी व्यवसायाला फायदा होऊ शकतो. मात्र या योजनेत निवड होणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या मर्यादित असल्याने निवड प्रक्रिया पारदर्शक असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. शेतकरी प्रत्यक्ष शेतीवर अवलंबून असणे, पूर्वी शासकीय अर्थसहाय्याने परदेश दौरा केलेला नसणे यांसारख्या अटींचाही विचार केला जात असल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद आहे.
त्यामुळे इच्छुक शेतकऱ्यांनी कृषी विभागाकडून जाहीर होणाऱ्या अधिकृत सूचना, पात्रता आणि अर्ज प्रक्रियेची माहिती तपासणे गरजेचे आहे.
खर्चाचा मुद्दाही तितकाच महत्त्वाचा
परदेश अभ्यासदौऱ्याची संकल्पना आकर्षक असली तरी त्यातील आर्थिक बाजू दुर्लक्षित करता येणार नाही. २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या माहितीनुसार, नव्या धोरणात दौऱ्याच्या एकूण खर्चापैकी ७० टक्के रक्कम शेतकऱ्यांना भरावी लागण्याची तरतूद असल्याचे वृत्त आले होते. त्यामुळे प्रत्यक्ष सहभागी होऊ इच्छिणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी हा खर्च मोठे आव्हान ठरू शकतो. परदेश दौरा म्हणजे विमानप्रवास, निवास, स्थानिक वाहतूक, भोजन, व्हिसा आणि इतर खर्चांचा समावेश असलेला उपक्रम असल्याने सर्वसामान्य शेतकऱ्याला त्याचा आर्थिक भार पेलणे सोपे नाही.
त्यामुळे शासनाने या दौऱ्यातून प्रत्यक्ष शेतीला होणारा फायदा लक्षात घेऊन आर्थिक सहभागाबाबत स्पष्टता ठेवणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर निवड झालेल्या शेतकऱ्यांना दौऱ्यापूर्वी तांत्रिक प्रशिक्षण दिल्यास परदेशात जाऊन त्यांना संबंधित तंत्रज्ञान अधिक प्रभावीपणे समजून घेता येईल. उदाहरणार्थ, शेतकऱ्यांना आधीच ‘युरोपमध्ये कोणते तंत्रज्ञान पाहायचे?’, ‘चीनमध्ये कोणत्या मूल्यसाखळीचा अभ्यास करायचा?’, ‘भारतीय परिस्थितीत कोणते तंत्रज्ञान लागू करता येईल?’ अशा प्रश्नांची माहिती दिल्यास अभ्यासदौऱ्याचा परिणाम अधिक ठोस होऊ शकतो.
पुणे जिल्ह्याच्या शेतीला मिळू शकते नवी दिशा
पुणे जिल्हा हा कृषी उत्पादनाच्या दृष्टीने वैविध्यपूर्ण जिल्हा आहे. पश्चिम भागातील भाजीपाला व फळपिकांपासून ते पूर्व भागातील तुलनेने कोरडवाहू शेतीपर्यंत विविध कृषी परिस्थिती येथे आढळतात. त्यामुळे एका देशातील एकच कृषी तंत्रज्ञान संपूर्ण जिल्ह्यासाठी उपयोगी ठरणार नाही. मात्र परदेश अभ्यासदौऱ्यातून मिळणारे तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन पद्धती आणि बाजारपेठेची दृष्टी स्थानिक गरजेनुसार स्वीकारली, तर मोठा बदल घडू शकतो.
कमी पाण्यात अधिक उत्पादन, मजुरीवरील खर्च कमी करण्यासाठी यंत्रांचा वापर, उत्पादनाचा दर्जा सुधारणे, काढणीनंतरचे नुकसान कमी करणे, प्रक्रिया करून मूल्यवर्धन करणे आणि थेट ग्राहक किंवा निर्यात बाजारपेठेशी जोडले जाणे या बाबींमध्ये पुणे जिल्ह्यात मोठ्या संधी आहेत. त्यामुळे युरोप आणि चीनचा अभ्यासदौरा हा केवळ परदेश प्रवास न राहता ‘शेतातून बाजारपेठेपर्यंत’ संपूर्ण कृषी व्यवस्थेकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची संधी ठरू शकतो.
आज शेतीसमोर हवामान बदल, वाढता उत्पादन खर्च, मजुरांची कमतरता, बाजारभावातील चढ-उतार आणि जागतिक स्पर्धा अशी अनेक आव्हाने आहेत. अशा परिस्थितीत जगातील प्रगत कृषी पद्धतींचा अभ्यास करून त्यातील उपयुक्त तंत्रज्ञान महाराष्ट्राच्या परिस्थितीनुसार स्वीकारणे ही काळाची गरज आहे. पुणे जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांना युरोप आणि चीनसारख्या देशांमधील कृषी व्यवस्थेचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला, तर त्यातून उत्पादनापेक्षा ‘उत्पादनाचे अर्थशास्त्र’ समजून घेण्याची नवी दिशा मिळू शकते.
परंतु या उपक्रमाचा अंतिम परिणाम तेव्हाच दिसेल, जेव्हा परदेशातून परतलेले शेतकरी आपल्या शेतावर प्रयोग करतील, त्याचे परिणाम नोंदवतील आणि इतर शेतकऱ्यांसोबत अनुभव शेअर करतील. परदेशातील तंत्रज्ञान पाहून परत येणे हा पहिला टप्पा; ते तंत्रज्ञान महाराष्ट्राच्या मातीत यशस्वीपणे रुजवणे हेच या अभ्यासदौऱ्याचे खरे यश ठरेल.
