कपाशी हे महाराष्ट्रातील प्रमुख नगदी पीक असून शेतकऱ्यांच्या आर्थिक उत्पन्नाचा मोठा आधार आहे. मात्र, कपाशी पिकावर आक्रमण करणारी गुलाबी बोंडअळी ही उत्पादकांसमोरील गंभीर समस्या बनली आहे. सुरुवातीला या किडीचा प्रादुर्भाव सहज लक्षात येत नसल्याने अनेकदा शेतकऱ्यांना नुकसान झाल्यानंतरच त्याची जाणीव होते.
गुलाबी बोंडअळीची अळी कापसाच्या बोंडामध्ये शिरून आतील सरकी आणि धाग्यांचे नुकसान करते. त्यामुळे बोंडे व्यवस्थित उमलत नाहीत, कापसाची प्रत खालावते आणि उत्पादनातही मोठी घट होऊ शकते. विशेष म्हणजे, या किडीचा प्रादुर्भाव वाढल्यानंतर केवळ फवारणी करून नियंत्रण मिळवणे कठीण ठरते.
त्यामुळे पेरणीपासून काढणीपर्यंत नियमित निरीक्षण, प्रतिबंधात्मक उपाय आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
गुलाबी बोंडअळीचा जीवनक्रम आणि प्रादुर्भावाची लक्षणे समजून घेणे हे नियंत्रणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. या किडीची मादी पतंग कपाशीच्या फुलांवर, कळ्यांवर तसेच लहान बोंडांवर अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर पडलेली अळी सुरुवातीला फुलांमध्ये प्रवेश करते आणि नंतर बोंडाच्या आत जाऊन सरकीचे नुकसान करते. प्रादुर्भाव
झालेल्या फुलांच्या पाकळ्या एकत्र चिकटून गुलाबाच्या फुलासारखा आकार तयार होतो.
यालाच ‘डोमकळी’ किंवा ‘रोझेट फ्लॉवर’ असे म्हणतात. अशा फुलांमध्ये अळी लपलेली असण्याची शक्यता असते. तसेच बोंडावर लहान छिद्रे, बोंडांची अपुरी वाढ, बोंडांचे अकाली गळणे आणि कापसाच्या धाग्यांवर डाग दिसणे ही प्रादुर्भावाची प्रमुख लक्षणे आहेत. बोंड फोडून पाहिल्यास सरकीचे नुकसान झालेले आणि अळीची विष्ठा
दिसू शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी आठवड्यातून किमान दोन वेळा शेताची पाहणी करून किडीची लक्षणे वेळेत ओळखावीत.
किडीचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे अधिक फायदेशीर ठरते. कपाशीची पेरणी योग्य वेळी आणि शिफारशीनुसार करावी. शक्यतो परिसरातील शेतकऱ्यांनी एकाच कालावधीत कपाशीची पेरणी केल्यास किडीचा प्रादुर्भाव नियंत्रित ठेवण्यास मदत होते. पिकाची अनावश्यक वाढ होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
नत्रयुक्त खतांचा अतिरिक्त वापर टाळून संतुलित खत व्यवस्थापन करावे. शेतामध्ये कामगंध सापळे (फेरोमोन ट्रॅप) लावणे हा गुलाबी बोंडअळीच्या निरीक्षणासाठी प्रभावी उपाय आहे. साधारणपणे एक हेक्टर क्षेत्रासाठी ५ सापळे निरीक्षणाकरिता लावता येतात. या सापळ्यांमध्ये अडकणाऱ्या नर पतंगांची नियमित मोजणी करावी.
पतंगांची संख्या वाढत असल्यास प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता लक्षात घेऊन पुढील उपाययोजना कराव्यात. सापळ्यांमधील ल्युअर म्हणजेच गंधयुक्त आमिष कृषी विद्यापीठ किंवा उत्पादकाच्या शिफारशीनुसार नियमित बदलावे. तसेच शेतातील डोमकळ्या, प्रादुर्भावग्रस्त फुले आणि बोंडे गोळा करून नष्ट करावीत.
यामुळे किडीचा जीवनक्रम खंडित होण्यास मदत होते.
गुलाबी बोंडअळीच्या प्रभावी नियंत्रणासाठी जैविक, यांत्रिक आणि रासायनिक उपायांचा एकात्मिक पद्धतीने वापर करणे आवश्यक आहे. शेतामध्ये नियमित निरीक्षण करून प्रादुर्भावाची तीव्रता निश्चित करावी. प्रादुर्भाव दिसताच केवळ अंदाजाने कीटकनाशकांची फवारणी करण्याऐवजी स्थानिक कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र किंवा कृषी
विद्यापीठाच्या शिफारशींचा आधार घ्यावा. प्रादुर्भाव आर्थिक नुकसान पातळीपर्यंत पोहोचल्यास गुलाबी बोंडअळीसाठी त्या पिकावर नोंदणीकृत असलेल्या प्रभावी कीटकनाशकांचा वापर करावा.
फवारणी करताना औषधाचा योग्य डोस, पाण्याचे प्रमाण आणि प्रतीक्षा कालावधी यांचे काटेकोर पालन करावे. एकाच गटातील कीटकनाशकांचा वारंवार वापर टाळून वेगवेगळ्या कार्यपद्धती असलेल्या औषधांची शिफारशीनुसार फेरपालट करावी. त्यामुळे किडींमध्ये कीटकनाशक प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका कमी होतो.
फवारणी करताना वैयक्तिक सुरक्षा साधनांचा वापर करावा. फवारणीचे मिश्रण स्वतःहून तयार करणे किंवा अनेक औषधे एकत्र मिसळणे टाळावे. बोंडामध्ये शिरलेल्या अळीवर फवारणीचा परिणाम मर्यादित होऊ शकतो, त्यामुळे सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रादुर्भाव ओळखणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कापूस काढणीच्या काळातही शेतकऱ्यांनी विशेष दक्षता घेणे गरजेचे आहे. शेवटची वेचणी पूर्ण झाल्यानंतर शेतात कपाशीची झाडे, बोंडे आणि पिकांचे अवशेष तसेच ठेवू नयेत. कारण या अवशेषांमध्ये गुलाबी बोंडअळीच्या अळ्या सुप्त अवस्थेत राहून पुढील हंगामात पुन्हा प्रादुर्भाव निर्माण करू शकतात. त्यामुळे पीक काढणीनंतर कपाशीचे
अवशेष गोळा करून योग्य पद्धतीने नष्ट करावेत.
शेतातील उरलेली बोंडे वेचून त्यांचा नाश करावा आणि जमिनीची खोल नांगरणी करावी. जिनिंग कारखान्यांमध्ये कापसाची वाहतूक करताना आणि साठवणूक करताना स्वच्छतेची काळजी घेणेही आवश्यक आहे. पुढील हंगामासाठी प्रमाणित बियाण्यांची निवड करावी आणि बीटी कपाशीच्या बाबतीत बियाणे उत्पादकाने दिलेल्या
शिफारशीनुसार नॉन-बीटी रिफ्युजिया पिकाची व्यवस्था करावी. एकाच शेतात सतत कपाशीचे पीक घेणे टाळून पीक फेरपालटाचा अवलंब केल्यास किडीचा जीवनक्रम खंडित करण्यास मदत होते.
शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवाव्यात या महत्त्वाच्या गोष्टी : गुलाबी बोंडअळीचे नियंत्रण हे केवळ कीटकनाशकांच्या फवारणीवर अवलंबून नसून संपूर्ण हंगामातील पीक व्यवस्थापनावर अवलंबून आहे. नियमित शेत निरीक्षण, कामगंध सापळ्यांचा वापर, डोमकळ्या आणि प्रादुर्भावग्रस्त बोंडांचा नाश, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि वेळेवर कीड
नियंत्रण या उपायांचा एकत्रित अवलंब केल्यास किडीचा प्रादुर्भाव कमी ठेवता येऊ शकतो.
शेतकऱ्यांनी शेजारील शेतकऱ्यांसोबत समन्वय साधून सामूहिक कीड व्यवस्थापन करणेही महत्त्वाचे आहे. कारण एका शेतात नियंत्रण केले तरी परिसरातील इतर शेतांमधून पतंगांचे स्थलांतर होऊ शकते. त्यामुळे संपूर्ण गाव किंवा कपाशी उत्पादक क्षेत्रात एकत्रित उपाययोजना केल्यास अधिक चांगले परिणाम मिळू शकतात.
गुलाबी बोंडअळीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची वाट न पाहता सुरुवातीपासूनच सज्ज राहा; योग्य वेळी केलेले निरीक्षण आणि शास्त्रीय व्यवस्थापनच कपाशीचे उत्पादन, कापसाची गुणवत्ता आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक फायदा टिकवण्यास मदत करेल.
